Handelsman Marceli
Handelsman Marceli (8 VII 1882 – 20 III 1945) – jest jednym z najwybitniejszych historyków dwudziestolecia międzywojennego, twórcą całej szkoły historycznej zajmującej się badaniem XIX wieku.
Urodził się w Warszawie w spolszczonej rodzinie żydowskiej. Po ukończeniu Gimnazjum w 1900 r. rozpoczął studia prawnicze w Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w 1904 r. W Berlinie studiował historię, następnie wyjechał do Paryża, gdzie uczęszczał do École de Chartres i Collège de France. W Zurychu w 1908 r. uzyskał doktorat z filozofii. W tym okresie związany był z PPS i pisywał artykuły pod pseudonimem Maciej Romański. Przez krótki okres był też redaktorem „Gazety Chłopskiej”, dodatku do „Robotnika”. Po powrocie do Warszawy w 1912 r. wykładał historię powszechną w Towarzystwie Kursów Naukowych. W 1915 r. objął katedrę Historii Nowożytnej Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1918-1939 redagował „Przegląd Historyczny”, a w latach 1921-1938 „Rozprawy Historyczne Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, których łącznie ukazały się 22 tomy. W Towarzystwie Naukowym Warszawskim był inicjatorem bibliografii historii Polski (1815-1914). Przyczynił się do utworzenia Instytutu Historycznego UW oraz był jednym z organizatorów Międzynarodowego Kongresu Historyków w Warszawie w 1933 r. W 1927 r., wraz z Oskarem Haleckim, doprowadził do powstania w Warszawie Federacji Towarzystw Historycznych Europy Wschodniej (Fédération des Sociétés Historiques de l’Europe Orientale) oraz został redaktorem wydawanego przez tę Federację pisma „Bulletin d’information des sciences historiques en Europe Orientale”, którego głównym celem było prezentowanie dorobku historyków z krajów Europy Wschodniej. Do 1939 r. ukazało się 9 tomów „Biuletynu”. Handelsman zaproponował bardzo szeroką definicję Europy Wschodniej, a za jej cechę charakterystyczną uznał różnorodność stosunków panujących na tak dużym obszarze, obejmującym ziemie na wschód od Niemiec i Włoch oraz na zachód od Polski, Czech i Rosji, aż po Finlandię na północy i Grecję na południu. W 1928 r. wystąpił na kongresie w Brukseli, gdzie wskazał na chrystianizację jako element wspólny w procesie tworzenia się państwa zaliczanych do Europy słowiańsko-litewskiej i świata łacińsko-germańskiego. Handlesman był członkiem m.in. Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem zagranicznym Akademii Nauk Moralnych i Politycznych w Paryżu, członkiem korespondentem Szkoły Nauk Slawistycznych w Londynie oraz honorowym członkiem Towarzystwa Historycznego Węgierskiego. W okresie II wojny światowej uczestniczył w tajnym nauczaniu oraz intensywnie pracował naukowo. Współpracował także z Biurem Propagandy i Informacji Komendy Głównej AK. W 1944 r. na skutek denuncjacji został aresztowany przez gestapo i osadzony w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen, następnie przeniesiono go do obozu w Nordhausen, gdzie zmarł w wieku 62 lat.
Zainteresowania naukowe Handelsmana obejmowały historię powszechną na przestrzeni czasu od okresu Merowingów po XIX wiek. Historią Polski zajmował się od XII wieku po I wojnę światową. Był historykiem o wszechstronnych zainteresowaniach. Zajmował się epoką napoleońską, czego rezultatem były liczne monografię: Napoléon et la Pologne (1909), Warszawa w latach 1806-1807 (1911), Napoleon a Polska (1914), Rezydencji napoleońscy w Warszawie (1915). Dołączył tym samym do grona badaczy zajmujących się tym okresem obok m.in. Szymona Askenazego, Adama Skałkowskiego oraz Macieja Loreta. Handelsman skupiał się głównie na zagadnieniach stosunku Napoleona do Polski i do Polaków. Wydał też m.in.: Pomiędzy Prusami a Rosją (1922) oraz Francja – Polska 1795-1845 (1925). W drugiej połowie okresu międzywojennego zainteresował się Wielką Emigracją, co wiązało się z przygotowywaniem monografii o Adamie Jerzym Czartoryskim. W 1937 r. opublikował na łamach „Wiadomości Literackich” artykuł Książę Adam. Próba charakterystyki psychologicznej. W 1938 r. ukazał się w „Przeglądzie Powszechnym” artykuł Książę Adam Czartoryski. Próba życiorysu oraz jego biogram w „Polskim Słowniku Biograficznym”. Bardzo istotną pracą jest Ukraińska polityka księcia Adama Czartoryskiego przed wojną krymską (1937), która została wydana jako trzeci tom Rozwoju narodowości nowoczesnej, oraz praca w języku francuskim Czartoryski, Nicolas I et la question du Proche-Orient (1934), poświęcona procesom odradzania się narodowości Europy Południowej i Wschodniej. Fundamentalna monografia Handlesmana, Adam Czartoryski, wydana w trzech tomach w latach 1948-1950, pozostała niestety nieukończona. Pisana była w trudnych warunkach podczas II wojny światowej, rękopis ukryty przez żonę Handelsmana został po wojnie przygotowany do publikacji przez jego ucznia Stefana Kieniewicza. Istotną cześć zainteresowań Handelsmana stanowią zagadnienia teoretyczne historii. Jest autorem m.in. Historyki (I wyd. 1921), w której dał drobiazgowy wykład metody pracy ze źródłami. Handelsman w swojej refleksji dotyczącej praktyki badawczej historyków podnosił znaczenie intuicji, prowadził badania nad uwarunkowaniami i przedmiotem poznania historycznego. Ze swoich rozważań potrafił stworzyć możliwie spójny system metodologiczny.
Handelsman skupił wokół siebie w Warszawie grono uczniów, z którymi wspólnie stworzył szkołę historyczną. Prowadził kilka seminariów, w tym: „merowińskie” (1921-1926) i „karolińskie” (od 1933). Z seminarium mediewistycznego wyszli m.in.: Stanisław Arnold, Tadeusz Manteuffel, Marian Serejski, Wanda Moszczeńska, Marian Małowist oraz Aleksander Gieysztor; natomiast z seminarium epoki nowożytnej m.in.: Stefan Kieniewicz i Mieczysław Żywczyński. Wypromował ogromną liczbę magistrów i ponad stu doktorów, którzy objęli potem katedry uniwersyteckie w całym kraju.
Wybrana bibliografia:
- Dutkiewicz J., Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, „Przegląd Historyczny” 57 (1966), nr 4, s. 512-527.
- Kieniewicz S., Marceli Handelsman, [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, red. A. Gieysztor, J. Maternicki, H. Samsonowicz, Warszawa 1986, s. 256-273.
- Kłoczowski J., Europa środkowowschodnia w historiografii krajów regionu, Lublin 1993.
- Manteuffel T., Handelsman Marceli, [w:] PSB, t. 9, Wrocław 1960-1961, s. 268-271.
- Pawelec T., Myśl metodologiczna Marcelego Handelsmana, Lublin 1994.
- Woliński J., Marceli Handelsman, „Kwartalnik Historyczny” 53 (1939-1945), s. 503-511.
Iwona Kościesza
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu