Halecki Oskar
Halecki Oskar (26 maja 1891 – 1973) – jest jednym z najbardziej znanych na arenie międzynarodowej historyków polskich w XX wieku, niezwykle aktywnym naukowo w okresie dwudziestolecia międzywojennego i na emigracji. Jest on twórcą i popularyzatorem koncepcji Europy Środkowo-Wschodniej. Przez cały okres Polski Ludowej był jednym z historyków najostrzej atakowanych przez władze komunistyczne, w związku z czym m.in. nie tłumaczono na język polski jego prac. Dopiero po 1989 r. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej przybliżył dorobek Haleckiego czytelnikowi polskiemu. W serii wydawniczej „Biblioteka Europy Środkowo-Wschodniej” ukazały się tłumaczenia dwóch prac: Historia Europy – jej granice i podziały (wyd. I 1994) oraz Od Unii Florenckiej do Unii Brzeskiej (1997). Z innych ważnych dzieł Haleckiego należy wymienić wydaną w 1992 r. przez Towarzystwo Naukowe KUL Historię Polski, popularny podręcznik tłumaczony na wiele języków, oraz pracę Jadwiga Andegaweńska i kształtowanie się Europy Środkowowschodniej, która ukazała się w 2000 r. nakładem wydawnictwa Universitas.
Halecki urodził się w Wiedniu jako syn generała (później feldmarszałka) armii austriackiej, jego matka była Chorwatką. Jerzy Kłoczowski zauważył, że miał on wśród swoich przodków przedstawicieli prawie wszystkich narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Po ukończeniu gimnazjum w Wiedniu został wysłany przez ojca, który pod koniec życia odkrył swoją ojczyznę, na studia do Krakowa. Studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem znanego mediewisty Stanisława Krzyżanowskiego. Doktorat, poświęcony parlamentaryzmowi litewskiemu, obronił w 1913 r. W 1915 r. habilitował się i rozpoczął błyskotliwą karierę uniwersytecką, włączając się w debatę dotyczącą miejsca Polski w Europie. Rozpoczął pracę w Katedrze Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w 1918 r. przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, gdzie objął Katedrę Historii Europy Wschodniej. W latach 1919-1920 wydał fundamentalną dwutomową pracę Dzieje Unii Jagiellońskiej. Już w niej wypowiadał się na temat unii w duchu federalistycznym. Zwracał uwagę na różne aspekty unii: narodowościowe, kulturowe i religijne. Praca ta ugruntowała pozycję Haleckiego na polu nauk historycznych. W latach 1931-1939 był wykładowcą w Wyższej Szkole Nauk Politycznych. Uczestniczył w pracach Ligii Narodów, a w latach 1921-1926 pracował jako ekspert przy Komisji Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów. W 1927 r., wraz z Marcelim Handelsmanem, stworzył Federację Towarzystw Historycznych Europy Wschodniej, gdzie mogły ścierać się poglądy na miejsce tego rejonu na mapie Europy. II wojna światowa zastała Haleckiego w Szwajcarii, skąd przedostał się do Paryża i podjął tam próby organizacji Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. W 1940 r. przybył do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez rok wykładał w Vassar College, a od 1944 do 1961 r. był profesorem w Fordham University, uniwersytecie jezuickim w Nowym Jorku. Wykładał także w Columbia University, Uniwersytecie św. Ignacego Loyoli w Rzymie oraz jako visiting profesor w Kolegium Europejskim. W 1942 r. wraz z innymi uczonymi polskimi doprowadził do utworzenia Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku, który miał być kontynuacją działalności naukowej przerwanej przez wojnę. W latach 1942-1952 był jego dyrektorem, a po śmierci Jana Kucharzewskiego został prezesem. W 1943 r. zorganizowano w Instytucie konferencję międzynarodową poświęconą Europie Środkowo-Wschodniej. Uczestniczył w światowych kongresach historyków w Brukseli (1923), Oslo (1928), Warszawie (1933), Zurychu (1938), Paryżu (1950), Rzymie (1955), Sztokholmie (1960) i Wiedniu (1965). Po śmierci żony w 1964 r. przeszedł na emeryturę, ale jednocześnie angażował się poważnie w przygotowania do obchodów milenijnych, w trakcie których personalnie zaatakował go Władysław Gomułka. Zmarł w 1973 r. w Ameryce.
Halecki był historykiem Polski i Rzeczypospolitej, zajmował się głównie dziejami unii lubelskiej i unii brzeskiej. Szczególne miejsce w jego badaniach zajmuje problematyka Europy Środkowo-Wschodniej. Pierwsze ważne wystąpienie Haleckiego miało miejsce na kongresie w Brukseli w 1923 r. Jego referat dotyczył podziału Europy Wschodniej na epoki i obszary geograficzne. Wskazał w nim, iż nieuzasadnione jest identyfikowanie Europy Wschodniej z Rosją. Dla Haleckiego Europa Wschodnia była przede wszystkim pojęciem geograficznym, a nie cywilizacyjnym, i obejmowała kraje na wschód od Niemiec, natomiast Czechy, Słowację, Węgry i Rumunię zaliczył do Europy Zachodniej. Na kongresie w Oslo w 1928 r. Halecki sprzeciwił się określeniu kultury zachodniej jako Zachód, uważał, że określenie Europa jest bardziej odpowiednie. Po 1940 r. Halecki pisał już o czterech regionach Europy: romańsko-angielskim, germańskim, bizantyjskim i czwartym, położonym pomiędzy Skandynawią, Niemcami i Italią z jednej strony oraz Rosją Sowiecką i Turcją z drugiej, na określenie którego używał terminu Europa Środkowo-Wschodnia.
Na emigracji Halecki opublikował dwie ważne prace: The limits and division of European History (1950) oraz Borderlands of western civilization. A history of East Central Europe (1952). Inspiracją do powstania pierwszej z nich były Study of History Arnolda J. Toynbee oraz La formation de l’Europe Gonzague de Reynolda, które podkreślały znaczenie religii chrześcijańskiej dla cywilizacji europejskiej. Halecki nie zgadzał się jednak z ich sposobem ujęcia Europy. Dla niego: „Europa jest wspólnotą wszystkich narodów, które w sprzyjających warunkach małego, lecz ogromnie zróżnicowanego kontynentu, przyjęły i rozwinęły dziedzictwo cywilizacji grecko-rzymskiej, przekształconej i wzbogaconej przez chrześcijaństwo, dzięki czemu wolne ludy spoza granic dawnego imperium uzyskiwały dostęp do odwiecznych wartości ukształtowanych w starożytności”. Odrzucił tradycyjną periodyzację i wprowadził podział na epokę śródziemnomorską, europejską i atlantycką. Powstanie Europy było, według niego, procesem długotrwałym, obejmującym okres tysiąca lat. Praca Haleckiego podejmuje zagadnienie podziału kontynentu na regiony i wytyczenia granic Europy. Opowiedział się za włączeniem do Europy Bizancjum i tradycji bizantyjskiej, ale zasadniczym problemem było określenie miejsca Rosji, której Halecki nie zaliczył ani do Europy, ani do Azji, lecz określił ją jako osobny kontynent – Eurazję. Starał się wyodrębnić granice pomiędzy Wschodem i Zachodem Europy. Podobnie jak Handelsman odrzucał koncepcję ograniczenia Europy Wschodniej do krajów prawosławnych. Uważał, że wiele krajów wschodniej części Europy czerpie z greckiej i rzymskiej tradycji europejskiej. Był to region określony Europą Środkowo-Wschodnią. Halecki podzielił Europę na cztery regiony: Zachód, kraje niemieckie, kraje środkowo-wschodnie i Wschód. Wschód miał obejmować Ukrainę i Białoruś. Europę Środkową podzielił na: Zachodnio-Środkową, niemiecką i Środkowo-Wschodnią. W Europie Środkowo-Wschodniej wyróżnił region Południowo-Wschodni, Naddunajski i Północno-Wschodni, do którego zaliczył Polskę i starą Ruś Kijowską. Europa Środkowo-Wschodnia nie jest dla Haleckiego obszarem jednolitym ani pod względem geograficznym, ani historycznym. Za kluczową na tym obszarze uznał pozycję Polski jako ośrodka federacji w epoce jagiellońskiej. W swojej pracy zwrócił też uwagę na naczelne wartości kultury europejskiej, jakimi są: wolność i demokracja. Historia Europy – jej granice i podziały podsumowuje debatę prowadzoną w dwudziestoleciu międzywojennym wśród historyków polskich, czeskich i węgierskich, dotyczącą takich pojęć, jak: Europa Wschodnia, Europa Środkowa oraz Środkowo-Wschodnia.
Wybrana bibliografia:
Wandycz P., O dwóch historykach (M. Kukielu i O. Haleckim), „Zeszyty Historyczne” 1975, z. 32, s. 61-65. Wandycz P., Oskar Halecki i jego wpływ na miejsce Polski w Europie, [w:] Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania, koncepcje, realizacja, red. A. Gil, T, Kapuśniak, Lublin–Warszawa 2009, s. 145-150.- Kłoczowski J., Europa środkowowschodnia w historiografii krajów regionu, Lublin 1993.
- Kłoczowski J., Oskar Halecki i jego walka o miejsce Polski w Europie, [w:] Z dziejów polityki i dyplomacji. Studia poświęcone pamięci Edwarda hr. Raczyńskiego, Prezydenta RzeczypospolitejPolskiej na wychodźstwie, Warszawa 1994, s. 397-406.
- Stobiecki R., Twórczość emigracyjna Oskara Haleckiego (1891-1973). Próba charakterystyki, [w:] Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX wieku, Lublin 1993.
- Stobiecki R., Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r., Poznań 2005.
- Wandycz P., O dwóch historykach (M. Kukielu i O. Haleckim), „Zeszyty Historyczne” 1975, z. 32, s. 61-65.
- Wandycz P., Oskar Halecki i jego wpływ na miejsce Polski w Europie, [w:] Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania, koncepcje, realizacja, red. A. Gil, T, Kapuśniak, Lublin–Warszawa 2009, s. 145-150.
Iwona Kościesza
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu