Giedroyc Jerzy
Giedroyc Jerzy (27 lipca 1906 – 14 września 2000) – urodził się w Mińsku Litewskim jako syn farmaceuty Ignacego Giedroycia. Wśród swoich przodków miał przedstawicieli arystokracji, był potomkiem litewskiej rodziny książęcej. Uczył się w Gimnazjum Komitetu Polskiego oraz w Polskiej Macierzy Szkolnej. W 1918 r. przyjechał z rodziną do Warszawy, gdzie rozpoczął naukę w Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego. W 1924 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, po ich ukończeniu w 1929 r. został zatrudniony jako referent w Ministerstwie Rolnictwa. W czasie studiów pracował w Polskiej Agencji Telegraficznej, w Biurze Prasowym Rady Ministrów, a także pisał artykuły do „Kuriera Warszawskiego” i „Warszawianki”. W latach 1930-1931 studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. W 1930 r. został redaktorem „Dnia Akademickiego”, konserwatywnego dodatku do „Dziennika Polskiego”. Rok później przekształcił pismo w „Bunt Młodych”, a w 1937 r. zmieniło ono tytuł na „Polityka” i ukazywało się do 1939 r. Giedroyc pracował w Ministerstwie Rolnictwa jako sekretarz Rogera Raczyńskiego, podsekretarza stanu; następnie przeszedł do Wydziału Prezydialnego Ministerstwa Przemysłu i Handlu.
We wrześniu 1939 r. ewakuował się z Warszawy. Przybył do Bukaresztu, gdzie do 1940 r. pracował jako sekretarz ambasadora Raczyńskiego. W 1941 r. wstąpił so Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w Hajfie. W 1943 r. wraz z przeniesieniem do Wydziału Informacji i Prasy Armii Polskiej na Wschodzie rozpoczął współpracę z Józefem Czapskim i Zofią Hertz. W 1946 r. założył Instytut Literacki w Rzymie, który rok później, za zgodą Władysława Andersa, przeniesiono do Paryża. W skład Instytutu poza Giedroyciem weszli: Gustaw Herling-Grudziński (w tym samym roku przeniósł się do Londynu i przerwał współpracę z Instytutem do 1956 r.), Zofia Hertz i Zygmunt Hertz. Jeszcze w Rzymie, w 1947 r. ukazał się pierwszy numer kwartalnika „Kultura” pod redakcją Giedroycia i Herlinga-Grudzińskiego (łącznie wyszło 636 numerów). W skład redakcji drugiego i trzeciego numeru weszli już Giedroyc, Zofia i Zygmunt Hertzowie oraz Józef Czapski. Od 1950 r. współpracę z „Kulturą” rozpoczął Juliusz Mieroszewski. W tym samym roku został powołany w Berlinie Kongres Wolności i Kultury, którego współzałożycielami byli Giedroyc i Czapski, a w Strasburgu na ich wniosek powstało Kolegium Wolnej Europy. W 1951 r. stałą współpracę z Instytutem rozpoczęli: Czesław Miłosz, Konstanty A. Jeleński oraz brat Jerzego Giedroycia – Henryk. W 1953 r. zaczęła ukazywać się Biblioteka „Kultury”, w której obok pisarzy polskich drukowano prace m.in. Borysa Pasternaka, Aleksandra Sołżenicyna, Józefa Łobodowskiego, Jurija Ławrynienki, Raimonda Arona, Alberta Camusa, Simone Wail i in. Rok później na skutek eksmisji Instytut przeniósł się do Maisons-Laffitte pod Paryżem. W latach 50. w Maisons-Laffitte gościli m.in. Maria Dąbrowska, Paweł Hertz, Leszek Kołakowski, Jerzy Zawieyski, Stefan Kisielewski, Marek Hłasko, Aleksander Wat, Witold Jedlicki oraz Witold Gombrowicz. W 1962 r. wyszedł pierwszy numer „Zeszytów Historycznych” (łącznie 132 numery). Ukazało się też kilka zeszytów specjalnych „Kultury” poświęconych m.in. stosunkom polsko-rosyjskim – w języku rosyjskim (1960, 1971, 1981), zeszyt poświęcony wydarzeniom w Czechosłowacji (1968), oraz numery w językach czeskim i słowackim (1969). W 1979 r. ukazał się nakładem Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWa pierwszy krajowy wybór artykułów z „Kultury”. „Kultura” organizowała pomoc dla KOR, PPN, ROBCiO, a także dla NSZZ „Solidarność”. W 1992 r. zaczęły ukazywać się regularnie krajowe wydania „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”.
Giedroyc był nie tylko wydawcą dzieł już napisanych. Pomagał odkrytym pisarzom, starając się dla nich o pomoc, stypendia, możliwości przyjazdu do Europy. Dzięki jego inspiracji zostały spisane dzienniki Witolda Gombrowicza, Zapiski niespiesznego przechodnia Jerzego Stempowskiego oraz Dziennik pisany nocą Herlinga-Grudzińskiego. Pozostawił także po sobie ogromną korespondencję m.in. z Andrzejem Bobkowskim, Witoldem Gombrowiczem, Konstantym Jeleńskim, Juliuszem Mieroszewskim, Jerzym Stempowskim czy Melchiorem Wańkowiczem. Otrzymał wiele nagród i odznaczeń, ale konsekwentnie odmawiał ich przyjmowania. Wyjątki czynił dla doktoratów honoris causa. Otrzymał doktorat honorowy Uniwersytetu Jagiellońskiego (1991), Uniwersytetu we Fryburgu (1996), Uniwersytetu Wrocławskiego (1998), Uniwersytetu w Białymstoku (1998), Uniwersytetu Warszawskiego (1998), Uniwersytetu Szczecińskiego (2000) oraz Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (2000). Zmarł w Maisons-Laffitte w wieku 94 lat.
Linię polityczną „Kultury” wyznaczał wyłącznie Giedroyc, często po dyskusji z Czapskim, Jeleńskim, Mierosławskim, później z Herlingiem-Grudzińskim. Uważał, że na emigracji najważniejszym polem walki z ideologią komunistyczną jest kultura: literatura, historia, filozofia, sztuka. To słowo, według niego, miało kształtować postawy jednostek, a walka toczyła się o pamięć zbiorową. Taki pogląd był inspiracją do wydawania „Zeszytów Historycznych”, które w głównej mierze zajmowały się publikacją dokumentów, ale też podejmowały tematy z historii Polski, które w kraju były cenzurowane lub zafałszowywane. Podejmowano na łamach „Zeszytów” zagadnienia ze stosunków polsko-rosyjskich, polsko ukraińskich oraz polsko-niemieckich. Pisano o takich sprawach, jak: pakt Ribbentrop-Mołotow, agresja sowiecka 17 września na Polskę, Katyń, powstanie warszawskie oraz Polska Ludowa. Wiele prac ukazało się w serii „Archiwum Rewolucji”. Wszystko to miało podważać peerelowską propagandę i budować rzetelny obraz przeszłości.
Najważniejszymi kwestiami podejmowanymi na łamach „Kultury” były: niepodległość Polski, kontakty z sąsiadami i ustalenie granic oraz sprawy Europy. Niepodległe państwo polskie, zdaniem Mieroszewskiego i Giedroycia, mogło istnieć tylko w ramach zjednoczonej Europy. Dla „Kultury” i jej wydawców losy Polski były nieodłączną częścią losów Europy: historia Polski była częścią historii Europy, a kultura polska częścią kultury europejskiej. Było to stanowisko różne od reprezentowanego przez liczny odłam polskiej emigracji. „Kultura” głosiła idee federacji wschodnio- lub środkowoeuropejskiej. Było to istotne ze względu na położenie Polski pomiędzy Niemcami i Rosją. Giedroyc zamieszczał w „Kulturze” artykuły czołowych emigracyjnych polityków z Czech, Węgier, Litwy i Ukrainy. Współpraca była niezmiernie trudna wskutek wzajemnych nieufności i głęboko zakorzenionych żalów pomiędzy sąsiadami. Pomimo tego Giedroyc i „Kultura” byli otwarci na środkowoeuropejski dialog ponad podziałami wynikającymi z trudnej wspólnej przeszłości. Koncepcja wspólnej przyszłości miała być oparta na uznaniu prawa do niepodległego bytu państwowego Litwy, Ukrainy i Białorusi. „Kultura” stała na stanowisku nienaruszalności granic wytyczonych po II wojnie światowej, zarówno tych z Niemcami, jak i granicy wschodniej: Lwów powinien należeć do Ukrainy, a Wilno do Litwy. Tylko uznanie takiego stanu rzeczy mogło, zdaniem Giedroycia, uzdrowić stosunki z sąsiadami i wzmocnić pozycję Polski wobec Rosji. Podstawowym postulatem programu politycznego Giedroycia było doprowadzenie do sytuacji, w której Polska ma dobre stosunki z wszystkimi sąsiadami, poczynając od Niemiec i Rosji. Giedroyc był przekonany, że warunkiem zjednoczenia Europy jest zjednoczenie Niemiec. „Kulturze” obce były uczucia antyniemieckie, w imię interesów Polski uważano za konieczne podjęcie dialogu pomiędzy narodami, jednak granica na Odrze i Nysie nie mogła być przedmiotem negocjacji. Poglądy prezentowane na łamach „Kultury” na temat granic wschodnich były ryzykowne, ponieważ jej istnienie zależało od czytelników, a znaczna część powojennej emigracji wywodziła się z terenów wschodnich. Natomiast tak wyraźne stanowisko „Kultury” było podstawą dobrych stosunków z emigracją ukraińską. Ta współpraca doprowadziła do wydania przez Instytut Literacki w 1962 r. w języku ukraińskim antologii literatury ukraińskiej lat 20. Rozstrilane widrodżennia, zredagowanej przez Ławrynienkę. Wytrwałe dążenie do doprowadzenia do porozumienia między wszystkimi sąsiadami było jedną ze szczególnych zasług Giedroycia i jego „Kultury”.
Wybrana bibliografia:
- Giedroyc J., Autobiografia na cztery ręce, oprac. K. Pomian, Warszawa 1996 (I wyd. 1994).
- Jerzy Giedroyc. Doktor honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, red. H. Kosienkowska, Lublin 2000.
- Jerzy Giedroyc. Redaktor, polityk, człowiek, do druku przygotował i wstępem poprzedził K. Pomian, Lublin 2001.
- Kowalczyk A. S., Giedroyc i „Kultura”, Wrocław 1999.
- Pomian K., W kręgu Giedroycia, Warszawa 2000.
- Szaruga S., Przestrzeń spotkania. Eseje o „Kulturze” paryskiej, Lublin 2001.
Iwona Kościesza
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu