Stereotypy narodowe w czeskim komiksie
Niniejszy tekst ma za zadanie zwrócić uwagę na sposoby przedstawiania bohaterów i zagadnień narodowych w czeskiej komiksografii. Rozwój sztuki komiksu w Czechosłowacji, a potem w Czechach przebiegał podobnie jak w Polsce, z tą tylko różnicą, że w tej ostatniej zdobył sobie szersze grono odbiorców. Stało się tak z kilku przyczyn. Najważniejszą z nich było wykorzystywanie w Polsce komiksu na szerszą skalę do propagowania treści patriotycznych związanych na przykład z II wojną światową. Poza tym komiks w Polsce był skierowany nie tylko do dzieci, ale przede wszystkim do młodzieży. Bez wątpienia to właśnie krąg adresatów komiksów wpływał na podejmowane w nich treści.
Pierwotne znaczenie nazwy gatunku – comics, czyli coś „komicznego”, „zabawnego”, wywodziło się właśnie z podejmowanej w tym medium tematyki. Była ona mocno powiązana z karykaturą, a rozrywka była jej głównym zadaniem. Pomijając złożoność powiązań karykatury z jakże trudną i często daleką od sielanki tematyką społeczną, trzeba podkreślić, że komiks bardzo szybko zaczął podejmować tematy mniej zabawne niż slapstickowe pościgi czy komedie pomyłek.
Badacze zajmujący się komiksem zwracają uwagę na dwie jego charakterystyczne cechy. Otóż z jednej strony, komiks jako gatunek posługuje się hiperbolą; mówi się o „przerysowywaniu świata” w komiksie. Z drugiej strony, wielu twórców komiksów realizuje w nich tematy realistyczne, obyczajowe. Wynikiem tego są silne aspekty dokumentalne w fabułach czy scenografiach poszczególnych prac.
Nie miejsce tu na przedstawianie samej problematyki wykorzystywania komiksów do badań przez historyków, kulturoznawców, socjologów i reprezentantów innych nauk. Warto jednak zaznaczyć, że od kilkunastu lat można mówić o rozwoju profesjonalnej krytyki komiksowej w Polsce, natomiast w Czechach wciąż brak opracowań dotyczących sztuki komiksu, nie wspominając o jakiejkolwiek próbie monografii rodzimego komiksu. Taki stan rzeczy utrudnia kwerendy i uniemożliwia wyciąganie bardziej ogólnych wniosków dotyczących całej czeskiej czy czesko-słowackiej komiksografii. Dlatego też w niniejszych rozważaniach zostaną zaprezentowane wybiórcze przykłady podejmowania tematyki narodowej i przedstawiania innych nacji w czeskich komiksach.
W polskiej i czechosłowackiej, potem czeskiej komiksografii wzajemne wizerunki pojawiają się rzadko. O wiele częściej na łamach komiksów można spotkać Niemców czy Rosjan. Jednak niezwykle ciekawym przykładem podjęcia polsko-czeskiej tematyki narodowej w komiksie jest utwór Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna. Tytułowy bohater, rzucony w wir walki rodzącej się po I wojnie światowej Polski, trafia między innymi na teren Śląska Cieszyńskiego, gdzie bierze udział w polsko-czeskich starciach. Obraz Czechów, jaki wyłania się z tego komiksu, jest bardzo jednostronny i mocno nacechowany emocjonalnie. Przede wszystkim podkreśla się ich okrucieństwo i niehonorowość w traktowaniu polskich jeńców wojennych. Sposoby przedstawiania reprezentantów innych narodów są równie nieprzychylne, przy czym najczęściej i najgorzej oceniani są Rosjanie i Niemcy.
Przykładem takiego jednostronnego prezentowania Niemców w czeskim komiksie jest seria przygód Peraka.
Po wojnie, tak w Czechosłowacji, jak i w Polsce, komiks nie cieszył się poparciem władz i nigdy nie stał się elementem socjalistycznego handlu rozrywką, jak to miało miejsce w przypadku muzyki czy kinematografii.
Warto jednak wspomnieć o pewnej inicjatywie polsko-czeskiej z lat siedemdziesiątych. Otóż w wydawanym od początku lat siedemdziesiątych w Polsce magazynie komiksowym „Relax” opublikowano pracę braci Saudków pod tytułem Zamach (czes. Atentat). Komiks opowiadał o zamachu dokonanym na namiestnika Protektoratu Czech i Moraw R. Heydricha. Co ciekawe, do opublikowania tego utworu w kraju jego pochodzenia doszło dopiero ćwierć wieku później.
Szukając odpowiedzi na pytanie o przyczyny tak nielicznych przykładów podejmowania tematyki stereotypów narodowych w polskich i czechosłowackich komiksach przed 1989 rokiem, można z pewną ostrożnością stwierdzić, że najważniejszą z nich była niechęć i swoista poprawność polityczna wynikające między innymi z deklarowanej publicznie propagandy przyjaźni między poszczególnymi państwami obozu socjalistycznego.
Po upadku komunizmu i cenzury zaistniały warunki do podejmowania również w komiksie tematów dotąd zakazanych bądź niechętnie przez władzę widzianych. Pamiętać należy oczywiście, że kryteria polityczne i ideologiczne przy wydawaniu komiksów zostały zastąpione w znacznej mierze przez wymogi wolnego rynku, a obowiązkowe prenumeraty, na przykład prasy promującej kulturę komiksową, zastąpiły kampanie reklamowe poszczególnych wydawnictw.
Jeszcze w Czechosłowacji ukazał się ciekawy komiks, podejmujący omawianą tutaj problematykę. Chodzi o pracę Člověk zvaný Son autorstwa Ivo Pechara i Jiřího Petráčka. Bohaterem komiksu jest młody chłopak, który emigruje do Czechosłowacji z Azji. Autorom udało się przedstawić problemy związane z ksenofobią środkowoeuropejskiego społeczeństwa wobec obcych.
Kolejnym przykładem podjęcia tematu stereotypów narodowych w czeskim komiksie jest praca Lucie Lomová pod tytułem Anna chce skočit. Para bohaterów komiksu trafia w pewnym momencie do osady zamieszkałej przez ludność romską. Sceny rozgrywające się w osadzie z dużym realizmem oddają warunki, w jakich żyją Romowie. Lomová trafnie ilustruje wnętrza mieszkań i podwórza, gdzie toczy się akcja komiksu. Zwraca uwagę wątek, w którym dwóch sympatycznych romskich chłopców niepostrzeżenie kradnie portfele panom ścigającym parę głównych bohaterów. Kradzież jako zachowanie często występujące w stereotypach na temat Romów towarzyszy tym samym pierwszemu wizerunkowi tej społeczności w czeskim komiksie, bowiem, o ile mi wiadomo, właśnie Lucie Lomová jako pierwsza wprowadziła postacie Romów na łamy czeskiego komiksu.
Osobną uwagę chciałbym teraz poświęcić stereotypom Polaków, jakie możemy znaleźć w czeskich komiksach. Najpierw przedstawię przykłady takich prac, a następnie pozwolę sobie na zarysowanie ogólnych tendencji w przedstawianiu sylwetek Polaków w tych komiksach.
W felietonach komiksowych pod tytułem Zelený Raoul, publikowanych na łamach tygodnika „Reflex”, kilkakrotnie pojawiają się sylwetki Polaków. Ze względu na charakter tych komiksów, zawsze bardzo aktualnie komentujących konkretne wydarzenia z życia społeczno-politycznego, ich bohaterami są często postacie z życia publicznego. Ukazywane w tym kontekście sylwetki Polaków często korespondują z dającym się zauważyć podczas śledzenia prasy ogólnym obrazem polskich realiów. Ma to bez wątpienia związek z pogonią za sensacją, jako metodą, którą kierują się pewnego rodzaju media. Akcentowany jest obraz Polski jako kraju katolickiego i konserwatywnego poprzez eksponowanie związanych z tym obrazem faktów. W takich też kontekstach należy rozpatrywać sposób przedstawiania postaci Polaków w komiksach Zelený Raoul.
Ogólnie można dostrzec ciekawe zjawisko związane z przestrzenią wydawniczą części czeskich komiksów. Polega ono na ich silnym powiązaniu z prasą. Wiąże się to bez wątpienia ze strategiami reklamowymi wydawców dążących do rozpowszechniania publikowanych przez siebie komiksów. Chodzi tu na przykład o umieszczanie w regularnych cyklach mutacji przygód bohaterów komiksu wydanego w postaci albumu.
W ten sposób na przykład na łamach tygodnika „Reflex” publikowane są odcinki komiksu opartego na powieści graficznej Alois Nebel. Komiks ten, publikowany w Czechach w latach 2003-2005, został też wydany w Polsce.
Tytułowy bohater to czeski kolejarz. Akcja komiksu rozgrywa się na polsko-czeskim pograniczu. Jednym z głównych bohaterów albumowego wydania komiksu jest Polak, a polskie wątki obecne są też w swoistej kontynuacji komiksu na stronach „Reflexu”. Co ciekawe, w tej mutacji na łamach tygodnika dużą rolę odgrywa polski ksiądz, który mieszka po czeskiej stronie granicy. Znalazł się tam w wyniku wymiany między polskimi i czeskimi przygranicznymi miejscowościami, w zamian za dwóch czeskich piłkarzy. Postać księdza jest tym samym niejako reprezentacyjna dla Polski i wpisuje się w jeden ze stereotypowych motywów, za pomocą których przedstawia się Polaków.
W jednym z komiksów publikowanych na łamach czasopisma „Biblio” polska tematyka pojawia się w kontekście religii. Otóż bohater zamieszczonego tam komiksu gubi się w pasie przygranicznych lasów. Kiedy dzwoni do niego żona zaniepokojona długą nieobecnością, bohater opowiada jej, że był chyba w Polsce, bo znalazł w lesie Biblię.
Wracając jeszcze do obrazów Polaków w komiksie Alois Nebel, trzeba wyróżnić inny temat stereotypów narodowych. Otóż jeden z bohaterów zajmuje się szmuglowaniem i handlowaniem z Polakami, co zresztą jest czynnością stereotypowo przypisywaną przez Czechów Polakom. Ale co ciekawsze, czeski przemytnik zachwala często swój towar maksymą „polskie, ale tanie”.
Komiks ma zaledwie dwie strony, ale zawiera komplet potocznych przekonań na temat północnego sąsiada Czechów. Fabuła komiksu dotyczy (handlowej) wycieczki czeskiej rodziny do Cieszyna. Już w pierwszym kadrze ojciec uprzedza syna o doniosłości wizyty w Polsce. Warto zwrócić uwagę, że w tym samym kadrze w tle widzimy wysokie domy, z jednej strony mają one cechy osiedla, ale jednocześnie każdy z domów jest inny. Na jednym z dachów widać antenę satelitarną. To ciekawy szczegół z tego względu, że przedstawia świat tych ludzi – murowany, zróżnicowany architektonicznie, globalny. W kolejnych kadrach przedstawiających Polskę widać tym samym kontrast z niechlujną zabudową targowiska po polskiej stronie Olzy.
Już na początku komiksu pojawiają się błędy w polskiej pisowni nazwy„Cieszyń”, widać ich więcej w dalszej części. Z jednej strony może to świadczyć o nieuwadze czy braku własnego doświadczenia autorów komiksu, ale może to też być autoironia pod adresem Czechów, zwłaszcza jeśli za autoironiczne uzna się zakończenie komiksu.
Kilkanaście kadrów komiksu wypełniają uwagi na temat polskich realiów. Przy przekraczaniu granicy ojciec czeskiej rodziny ustawia się za wielkim Mercedesem z polską rejestracją, wiedząc, że auto tego typu będzie kontrolowane przez celników, a tym samym Czesi przejadą bez problemów. Następnie widzimy, jak celnicy rekwirują przewożone w Mercedesie butelki, a kierowca ze złożonymi jak do modlitwy rękoma zdaje się prosić o litość. Tutaj zwraca uwagę dosyć pokaźny krzyż na szyi Polaka, który razem z gestem złożonych rąk mocno kontrastuje z ubiorem macho.
W następnych kadrach, jeszcze na granicy polsko-czeskiej, widzimy scenkę, w której syn pyta ojca, dlaczego z Polski do Czech jeżdżą same kobiety. Ojciec wyjaśnia, że celem tych wyjazdów jest aborcja.
Kolejne dwa kadry to ogólniejszy komentarz charakteru Polaków. Widzimy dwa chude konie niefrasobliwie przeżuwające kwiatki. Ojciec stwierdza: „no tak i to na tym ci pšonkové wyjechali przeciw hitlerowskim czołgom. A potem się dziwili, że im wszystko zrównał z ziemią”. Poza tym stereotypowym ujęciem mitu o „koniach przeciw czołgom” pojawia się też potoczne określenie Polaków słowem pšonkové. Odzwierciedla ono wrażenie słuchowe doświadczane przez Czechów przy słuchaniu języka polskiego, który jest dla nich miękki, dziecinny, z charakterystycznymi „szeleszczącymi” dźwiękami. W następnym kadrze ojciec mówi o złej jakości polskich dróg i obojętności na wszechobecny bałagan.
Kolejna charakterystyka Polaków, widoczna na kadrach komiksu Neznámý soused, dotyczy stereotypu nielegalnego handlu i złodziejstwa. Polacy to šmelináři, czyli szmuglownicy. Już na targu ojciec idzie do stoiska z piwem; znów widzimy błędy w polskiej pisowni. Jako „typow” Czech zastrzega, by sprzedawca nie dodawał mu do piwa „tego głupiego syropu”. Chodzi oczywiście o sok do piwa. Polskie piwo, mimo że bez soku, jest dla Czecha nie do wypicia, wylewa je z obrzydzeniem. Komiks kończy się w dość zaskakujący sposób, bowiem matka, która w całej historii zabrała tylko raz głos, przypominając o zakupie zasłon w Polsce, spotyka na polskim targu kolegę. Dialog między nimi prowadzony pełen jest błędów w języku polskim. Okazuje się, że matka ma na imię Agnieszka i pochodzi z polskiego Cieszyna. Czytelnik zostaje pozostawiony z tym faktem bez komentarza.
Komiks Neznámý soused to rodzaj reportażu z podróży do Polski. Taka forma, nie tylko komiksowa, jest ciekawym obrazem i źródłem wiedzy (bardzo często powierzchownej i nieco „sensacyjnej”) o kraju, którego dotyczy.
Krótki przegląd przykładów podejmowania polskiej tematyki w czeskich komiksach pokazuje głównie stereotypowość i konwencjonalizację tych przedstawień. Główne tematy, w obrębie których prezentowane są obrazy Polaków i polskiej rzeczywistości społecznej, to polityka, religia i kontakty polsko-czeskie, zwłaszcza dotyczące handlu. Polak w czeskim komiksie to katolik, konserwatywny polityk bądź przemytniczy kontrahent. Bez wątpienia najciekawszym komiksem pod kątem powyższej tematyki jest trylogia Alois Nebel. Autorom komiksu udało się stworzyć postacie, przy których ocenie kryteria narodowe są tylko powierzchowne i trzeciorzędne. Uniwersalność tych postaci w przeżywanych przez nie dramatach czy losach pokazuje z jednej strony oryginalne przedstawienie relacji polsko-czeskich, a z drugiej – prezentuje mistrzowsko wyreżyserowany komiks, z całym bogactwem języka tego medium. Sztuki, która notabene sama postrzegana jest wciąż bardzo stereotypowo.
- KURC B., Komiks. Opowiadanie obrazem, Łódź 2003.
- SZYŁAK J., Świat przerysowany, Gdańsk 1998.
- HAUTEMULLE M., Cesta do Syldávie. Pohled (nejen) francouzskych komiksů na vychodní Evropu, „Soudobé dějiny”, 3 (2004).
- MACKIEWICZ K., JAN B., Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna, Warszawa–Lwów 1920.
- SAUDEK K., SAUDEK K., Zamach „Relax”, 1-2 (1973).
- PECHAR I., PETRÁČEK J., Člověk zvaný Son, Praha 1990.
- LOMOVA L., Anna chce skočit, Praha 2007; wyd. polskie: Anna chce skoczyć, Poznań 2008.
- SŁOMKA M., Czeski azyl, „Czas Kultury”, 1-2 (2007).
- HRUBÝ D., TESAŘ M., BALDÝNSKÝ T., Zelený Raoul, „Reflex” (608), 2005.
- RUDIŠ J., 99 J., Alois Nebel. Bilý Potok, Praha 2003 (pokud je Jaromír příjmení, chybí iniciála jména!).
- Tychże, Alois Nebel. Hlavní nádraží, Praha 2004.
- Tychże, Alois Nebel. Zlaté Hory, Praha 2005.
- Tychże, Alois Nebel. Biały Potok, Poznań 2007.
- Tychże, Alois Nebel, Dworzec Główny, Poznań 2007.
- Tychże, Alois Nebel, Złote Góry, Poznań 2008.
- Tychże, Alois Nebel. Hlavní nádraží, Praha 2004.
- URBAN P., Blbiny Edy Bubliny…, „Biblio”, 10 (2007), 50.
- BOJAR T., BYSTŘIČAN I., GURSKÁ V., Neznámý soused „Nový Prostor”, č. 293, 2007.
National stereotypes in the Czech comics
Comics are many faces. One of them is realistic comics which interesting about social reality. This kind of comics may be very interesting sources to research for historians, sociologists or representatives of cultural studies. Main topic this article is show types of presentation national stereotypes in Czech comics in the twenty century. Comics in the Czech Republic (to 1993 in the Czechoslovakia) had other way of grow than polish comics. In the Czech Republic comics mostly was message for children. Only after “velvet revolution” Czech comics started work with social topics. One of this topics are stereotypes. In the Czech comics we can find images Gypsy, Polish but too pictures Czech stereotypes about relations for Asian people. Example stereotypic show Polish in Czech comics has two general point: religion and trade.
- KURC B. 2003: 9-11
- SZYŁAK J. 1998
- HAUTEMULLE M. 2004: 319-333
- MACKIEWICZ J. 1920
- SAUDEK 1973
- PECHAR, PETRÁČEK 1990
- LOMOVA L. 2007
- SŁOMKA M. 2007: 15
- HRUBÝ, TESAŘ, BALDÝNSKÝ 2005
- RUDIŠ, JAROMÍR 2007
- URBAN P. 2007
- RUDIŠ J. 2004
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu