• Zarejestruj się
• Zapomniałeś hasła?

Juliusz Bardach (1914 – 2010): o lituanistycznej pasji uczonego

Juliusz Bardach był jednym z najświetniejszych polskich historyków minionego stulecia. Niezwykle ciekawe koleje jego losów dostarczyłyby materiału nie tylko do naukowych rozważań, ale też – wolno przypuszczać – mogłyby stać się kanwą pasjonującego filmu sensacyjnego. Specjaliści kilku dyscyplin historycznych długo jeszcze będą zajmowali się jego dorobkiem naukowym. Bardzo trudno napisać krótki, zwięzły artykuł popularnonaukowy poświęcony jego osobie, a także jego działalności naukowej i twórczości1. Marzy się wręcz, by powstała poświęcona mu solidna i sensownie napisana biografia intelektualna.

Juliusz Bardach urodził się w 1914 roku w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Odessie, skąd pochodziła jego matka Ottylia. Jego ojciec – Marek Bardach – był lekarzem stomatologiem. Juliusz był ich najstarszym dzieckiem. Miał siostrę Rachelę i brata Janusza (1919-2002), który po wojnie przebywał na emigracji w USA i był profesorem Uniwersytetu Iowa oraz znanym chirurgiem plastycznym. Janusz u kresu życia wydał dwutomowe wspomnienia, spisane przez Kathleen Gleeson. Ich tom pierwszy został wydany w polskim przekładzie w 2002 roku pt. Człowiek człowiekowi wilkiem. Przeżyłem gułag. Niestety, tom drugi, wydany także w USA w 2003 roku pt. Surviving Freedom: After the Gulag, nie doczekał się do tej pory polskiej edycji. Po zakończeniu I wojny światowej rodzina przeniosła się do Włodzimierza Wołyńskiego, skąd wywodziła się druga – obok lwowskiej – gałąź rodu. Tu Juliusz Bardach ukończył gimnazjum im. Mikołaja Kopernika. W 1933 roku rozpoczął studia na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Od początku nauk uniwersyteckich związał się z seminarium z historii prawa polskiego i litewskiego, prowadzonym przez Stefana Ehrenkreutza (1880-1945), który stał się pierwszym z mistrzów J. Bardacha. S. Ehrenkreutz był znanym historykiem prawa, profesorem USB. W 1939 roku objął funkcję – jak się miało okazać – ostatniego rektora tej uczelni. Zorganizował Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie i początkowo nim kierował. Najpierw związany z PPS, po przewrocie majowym zbliżył się do obozu piłsudczykowskiego. Od 1930 roku należał do BBWR i w tym samym roku został, z list tej formacji, senatorem RP aż do 1938 roku. Pod jego opieką naukową J. Bardach ukończył w 1939 roku studia prawnicze.

Wcześniej uczęszczał także na seminarium świetnego slawisty i mediewisty, wówczas docenta USB, Henryka Łowmiańskiego (1898-1984). W okresie powojennym H. Łowmiański był profesorem na Uniwersytecie Poznańskim oraz w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. J. Bardacha, który po latach nazywał go „tytanem polskiej historiografii”, do końca życia połączyły z nim nie tylko wspólne pasje i współpraca naukowa, lecz również więzi przyjaźni. Wspomnienie tych relacji zawarł w artykule pt. Z Henrykiem Łowmiańskim moje naukowe obcowanie, pierwotnie opublikowanym w 1995 roku w zbiorze artykułów: Profesor Henryk Łowmiański. Życie i dzieło, następnie przedrukowanym w tomie J. Bardacha: W obiektywie nauki i lustrze pamięci (o uczonych, pisarzach i politykach XIX-XX wieku) (2004). Twórczość naukowa H. Łowmiańskiego stała się też dla J. Bardacha obiektem naukowej analizy, czego świadectwem było m.in. studium pt. Henryk Łowmiański jako badacz dziejów Litwy historycznej, opublikowane w trzylecie tragicznej śmierci poznańskiego uczonego.

W latach 1935-1939 J. Bardach uczęszczał też na seminarium Wiktora Sukiennickiego (1901-1983), które odbywało się we wspomnianym wileńskim Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej. W. Sukiennicki, który po wojnie pozostał na emigracji, był już wówczas znanym sowietologiem.

W okresie studiów J. Bardach utrzymywał bliskie kontakty ze specjalistą w dziedzinie historii prawa i dziejów historiografii, Janem Adamusem (1896-1962), któremu – jak przyznawał po latach – sam jako badacz wiele zawdzięczał. Swoje relacje z uczonym opisał w artykule pt. Jana Adamusa wspominam…, zamieszczonym w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym” w 1997 roku (z. 1-2).

W okresie studiów J. Bardach należał do akademickiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. W 1935 roku (po dojściu do pełnoletności) wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Od końca 1938 roku redagował wileńską mutację „Robotnika”, głównego organu prasowego tej partii. Wybuch II wojny światowej zastał go w Wilnie, z którego musiał niebawem uciekać wobec zagrożenia ze strony radzieckiego NKWD. W 1942 roku holocaust zabrał mu rodzinę pozostałą we Włodzimierzu: żonę, rodziców i siostrę, ale też stryja i jego najbliższych. Przeżył jedynie brat Janusz.

W czasie wojny znalazł się w I Armii Wojska Polskiego. Tam zmuszony był pozostać aż do 1950 roku, doszedłszy do stopnia pułkownika. Z początkiem 1946 roku objął stanowisko attaché wojskowego przy ambasadzie polskiej w Moskwie. Odszedł z niego z początkiem roku 1948.

Będąc w armii, obronił w maju 1948 roku doktorat na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego promotorem był wybitny historyk prawa prof. Adam Vetulani (1901-1976). Podstawą przewodu doktorskiego była rozprawa pt. Adopcja w prawie litewskim XV i XVI wieku, opublikowana jeszcze przed wojną (1938).

Zwolniony ze służby wojskowej w roku 1950, został pracownikiem naukowym na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, z którym związany był przez kolejnych 60 lat. W 1955 roku został profesorem nadzwyczajnym, w 1960 – zwyczajnym. Równolegle pracował w Polskiej Akademii Nauk od początku jej istnienia, najpierw w Zakładzie – potem Instytucie – Nauk Prawnych, kierując tu działem historyczno-prawnym. W 1962 roku wraz z – wtedy już – Zakładem Historii Państwa i Prawa przeniósł się do Instytutu Historii PAN, znajdując oparcie w osobie jego dyrektora prof. Tadeusza Manteuffla. J. Bardach kierował Zakładem aż do zlikwidowaniu tej jednostki i rozparcelowania jej pracowników do innych pracowni Instytutu Historii w 1968 roku. Wówczas przestał być pracownikiem PAN, pozostając profesorem na Uniwersytecie Warszawskim.

Przez cały okres swojej działalności naukowej, aż do końca życia, był związany z wieloma towarzystwami naukowymi polskimi i zagranicznymi oraz redakcjami czasopism naukowych. Aktywny był nie tylko jako autor kolejnych prac, ale też jako uznany organizator życia naukowego, znakomity dydaktyk, mistrz wielu badaczy – w tym kilku profesorów kolejnych, młodszych pokoleń – a także jako odpowiedzialny obywatel.

Był członkiem zagranicznym jednej z najstarszych instytucji naukowych w świecie – Accademia Nazionale dei Lincei w Rzymie, był też członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Uniwersytety: w Łodzi (1995), w Warszawie (1996) oraz w Wilnie (1997) nadały mu doktoraty honoris causa, a Uniwersytet Jagielloński przeprowadził po 50 latach odnowienie jego doktoratu (1999). Został też wyróżniony prestiżową nagrodą Fundacji Jurzykowskiego w USA. Otrzymał również wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych, w tym za zasługi w rozwój nauk historyczno-prawnych – Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski. Jego wkład w badania lituanistyczne przyniósł mu wysokie odznaczenie w postaci Krzyża Oficerskiego Orderu Zasługi Republiki Litewskiej.

Juliusz Bardach zmarł 26 stycznia 2010 roku w Warszawie. 4 lutego został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Działalność naukowa Juliusza Bardacha jest w środowiskach akademickich powszechnie znana. Każdy adept nauk historycznych i nauk prawnych obowiązkowo wertuje strony podręcznika jego współautorstwa, który od przeszło trzydziestu lat (pierwsze wydanie w 1976 r.) jest podstawową lekturą z historii państwa i prawa polskiego2. Jego opus vitae stanowi pięciotomowa synteza dziejów ustroju i prawa Polski, której pierwszy tom wyszedł spod jego pióra, a całość współtworzona była pod jego redakcją naukową3. Jest to podstawowa lektura każdego historyka i wpisuje się w ścisły kanon klasyki polskiej historiografii. J. Bardach był również autorem uznanych monografii oraz – w czym celował – licznych rozpraw i studiów, które mimo upływu lat nie straciły swej naukowej aktualności. Antoni Mączak w laudacji wygłoszonej w czasie uroczystości nadania mu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego trafnie ujął tę cechę jego pisarstwa historycznego, mówiąc wówczas, iż Juliusz Bardach „jest uważany za mistrza rozprawy – niewielkiej rozmiarami, ale starannie dobranej tematycznie, ale chyba nigdy nie będącej przyczynkiem. Wychodząc z zagadnienia monograficznego, czasem o pozornie lokalnym znaczeniu, umieszcza je w szerokim kontekście historycznym i ustrojowym: wydarzenie, punkt wyjścia do rozważań w wielkiej skali. Tak było z rozprawami o statutach litewskich, o Krewie, unii lubelskiej czy Konstytucji 3 maja, lub dziewiętnastowiecznych polskich historykach ustroju i prawa. Są to świadectwa – nigdy jednak popisy – głębokiej naukowej erudycji”. Wiele z nich z czasem też opublikował w zbiorach, dostosowując dawniejsze teksty do wymogów rozwijających się badań, o czym będzie mowa dalej.

Historyk prawa – to najbardziej ogólne ujęcie wizerunku naukowego Juliusza Bardacha. Różnorodność i wszechstronność jego zainteresowań badawczych pozwalają jednak na przyjęcie odmiennych kryteriów dla określenia istoty jego twórczości. Był więc przede wszystkim mediewistą, w jego dziełach jednak – i to w znaczącym wymiarze – obecne są dzieje nowożytne i najnowsze, aż po współczesność. Uznając za główne pole badawcze historię ustroju i prawa polskiego, był też lituanistą – badaczem dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz – najogólniej rzecz ujmując – slawistą, szczególnie wiele uwagi poświęcającym historii Rosji. Był badaczem dziejów ustroju, w tym wyodrębnionego tu parlamentaryzmu, ale też historykiem prawa sądowego na czele z jego dwoma podstawowymi działami – prawem prywatnym i karnym. Niemniej, właściwe dlań pozostają i inne określenia. Był historiozofem – chociażby w pryzmacie jego prac z zakresu metodologii nauk prawnych i historycznych, zwłaszcza poświęconych metodzie porównawczej i recepcji prawa w dziejach oraz historii historiografii i biografistyki. Był badaczem dziejów społecznych – w aspekcie z jednej strony historii myśli prawnej oraz ideologii i ruchów politycznych, w tym odrębnie – polskiego socjalizmu, z drugiej – procesów narodotwórczych, w tym zwłaszcza świadomości (identyfikacji) narodowej. Był wreszcie popularyzatorem nauki. Klamrą tej i tak niepełnej próby klasyfikacji stać się winno pojęcie: polihistor, w odniesieniu do Juliusza Bardacha – zda się – jak najbardziej na miejscu.

Wielość swych zainteresowań historycznych tłumaczył, powołując się na wielkiego historyka belgijskiego Henrie Pirenne’a, który pisał: „Historia jest jedna, bez względu na przedmiot historycznego badania”, dodając: „nie ma historyka starożytności, średniowiecza, dziejów nowożytnych, najnowszych. Albo się jest historykiem, albo się nim nie jest”.

J. Bardach pozostawał jednak także prawnikiem. Jak sam wyznawał po latach, obie gałęzi nauki: prawo i historię „darzy tym samym uczuciem”. Obie go jednakowo inspirowały badawczo, dając jednocześnie asumpt do ujmowania zjawisk i instytucji prawnych oraz wydarzeń czy procesów dziejowych w kontekście jedności kultury prawnej. Znaczące świadectwo tej postawy badawczej pozostawił m.in. w zbiorze studiów: Themis a Clio czyli prawo a historia (2001).

Odchodząc teraz od ogólnej charakterystyki twórczości naukowej Juliusza Bardacha, w dalszej części tego tekstu chciałbym skoncentrować się na dorobku poświęconym tematyce litewskiej, stanowiącej jeden z ważniejszych nurtów jego zainteresowań naukowych. O swojej lituanistycznej pasji mówił, odbierając doktorat honoris causa na Uniwersytecie Wileńskim jesienią 1997 roku: „Nie ukrywam, że darzę je [dzieje Litwy] szczególnym uczuciem, u podstaw którego leży niegasnący sentyment do miłego miasta nad Wilią. Urzekło mnie ono, gdy przyjechałem jako młody student na Uniwersytet Stefana Batorego i urok ten trwa, znajdując wyraz również – a może przede wszystkim – w pracy badawczej. Jestem świadomy, że obok ciekawości poznawczej wiąże mnie z problematyką Wielkiego Księstwa więź uczuciowa. Z satysfakcją znalazłem ostatnio potwierdzenie jej roli w wypowiedzi wybitnego psychologa amerykańskiego, którego zdaniem praca naukowa jest tak trudna, że bez uczuciowej motywacji nie da się jej z powodzeniem uprawiać”.

To wyznanie może jednak rodzić refleksję natury metodologicznej, pytania o obiektywizm i bezstronność, które przecież zaangażowanie emocjonalne może ograniczać. Może, ale nie musi, czego świetnym przykładem jest twórczość Juliusza Bardacha.

Lituanistyczną część jego bibliografii stanowią przede wszystkim krótkie formy naukowej wypowiedzi, a więc rozprawy, studia, artykuły. Szkoda, że nie wyszła spod jego pióra synteza historii Litwy lub książka wyczerpująco przedstawiająca wybrany, konkretny problem z jej dziejów. Brak ten w niczym nie umniejsza jednak ogromnej wartości tej twórczości. Ogląd spraw litewskich na przestrzeni wieków w perspektywie historycznej obejmującej całą słowiańską i pozasłowiańską Europę był możliwie najszerszy. Pisma lituanistyczne J. Bardacha nie mieszczą się wyłącznie w kontekście problematyki prawnej i ustrojowej, która z oczywistych względów dominuje. Nie brakuje tekstów z zakresu historii kultury, polityki i dyplomacji, a także historii nauki i historiografii. Jego litewskie pasje nie mieszczą się również w okresie wyznaczonym przez istnienie Rzeczypospolitej Obojga Narodów czy nawet trwanie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obok zagadnień z dawniejszych wieków, w dorobku lituanistycznym J. Bardacha obecne są wątki XIX- i XX-wieczne.

Pierwszy drukowany tekst jego autorstwa to głos w dyskusji na Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich, który odbywał się w Wilnie, we wrześniu 1935 roku. Tematyka zjazdu dotyczyła historii Litwy i stosunków polsko – litewskich. Wypowiedź odnosiła się do referatów S. Ehrenkreutza i W. Hejnosza, a dotyczyła zagadnienia trzecizny w dawnym prawie litewskim. Również w nurt lituanistyczny jego twórczości wpisuje się pierwsza drukowana rozprawa naukowa, wspomniana wyżej jako praca doktorska, pt. Adopcja w prawie litewskim XV i XVI wieku. Ukazała się ona w Wiadomościach Studium Historii Prawa Litewskiego USB (t. 1, 1939), wcześniej - jako książkowa nadbitka (Wilno, 1938).

Po wojnie J. Bardach nie od razu wrócił do tej dziedziny swoich zainteresowań. Można by tłumaczyć to faktem, iż okres stalinizmu nie stwarzał właściwego klimatu badaczom historii krajów i narodów wchodzących w skład ZSRR. Zadziałały tu jednak przede wszystkim autentyczne i dawniejsze zainteresowania średniowieczem, wpisujące się w podkreślane z czasem przez samego J. Bardacha zrozumienie konieczności podejmowania „płodozmianu”, więc uprawiania nauki nieograniczonej do jednego wybranego pola badawczego.

Pierwsza powojenna rozprawa lituanistyczna pt. Własność niedzielna w statutach litewskich ukazała się w księdze jubileuszowej wydanej z okazji 35-lecia pracy naukowej Henryka Łowmiańskiego w roku 1958. Otwiera ona nieformalny cykl tekstów J. Bardacha poświęconych kolejnym trzem statutom litewskim, na których opierał się system prawny Wielkiego Księstwa Litewskiego od czasów Zygmunta Starego. Warto zwrócić uwagę na kilka innych prac z tego zakresu. Obszerny artykuł pt. Statuty litewskie – pomniki prawa epoki Odrodzenia został wydrukowany w „Kwartalniku Historycznym” w 1974 roku. W zmienionej wersji znalazł się jako referat J. Bardacha na Międzynarodowym Kongresie Historyków, który odbywał się (pod nieobecność autora) w San Francisco w 1975 roku. Lektura tych tekstów pozwala zrozumieć czytelnikom, na czym polegała specyfika, wyjątkowość tych aktów prawnych w czasach, w których powstawały. Podobnie rzecz się ma z kolejnym studium pt. Statuty litewskie w ich kręgu prawno-kulturowym, przedrukowanym następnie w zbiorze O dawnej i niedawnej Litwie (1988). Przedstawiając w nim historię kodyfikacji prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego w szerokim kontekście prawodawstwa ówczesnej Europy, uwzględniał ich wpływ na państwa sąsiednie. Ten tekst stanowi swego rodzaju podsumowanie, zestawienie wyników trzydziestoletnich badań nad statutami. Zmieniona wersja tego studium ukazała się rok później jako artykuł współtworzący VI tom z serii Dzieje Lubelszczyzny, wydawanej z inicjatywy i pod auspicjami prof. Jerzego Kłoczowskiego. Trwałości naukowych zainteresowań J. Bardacha statutami litewskimi dowiodła też – wydana w 1999 roku – monografia pt. Statuty litewskie a prawo rzymskie. Autor – jak sam tytuł wskazuje – analizował wpływ i rolę prawa rzymskiego w procesie powstawania kolejnych statutów. Jednocześnie przedstawił genezę kodyfikacji litewskiego prawa, nie pomijając szerszej, pełniejszej o nich informacji, dzięki czemu praca ta zyskuje na klarowności i jasności przekazu. Obok trzech rozdziałów poświęconym kolejnym statutom, opracowanie zawiera obszerny aneks, w którym zestawiono te same fragmenty danego statutu w różnych wersjach językowych, w jakich funkcjonowały (ruski, łacina, polski), z fragmentami prawa rzymskiego. Juliusz Bardach był historykiem, który nie tylko analizował i postulował, ale i stosował konsekwentnie metody porównawcze, co określa dodatnio wartość poznawczą jego opracowań.

J. Bardach znaczeniu i roli kodyfikacji prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego wiele miejsca poświęcał również w swoich ogólniejszych pracach traktujących z kolei o unii polsko – litewskiej. Świadectwem tu choćby rozdział dotyczący związków Polski z Litwą umieszczony w drugim wydaniu tomu pod redakcją Andrzeja Wyczańskiego pt. Polska w epoce Odrodzenia (1986). J. Bardach część tekstu poświęcił tu III Statutowi litewskiemu (1588). Statut ten stanowił o utrzymaniu odrębności prawa w Wielkim Księstwie Litewskim w ramach zuniowanej już Rzeczypospolitej szlacheckiej, a - dodajmy - obowiązując na tym obszarze aż do 1840 r. nawet później. Tematyką „statutowa” obecna także jest w studium pt. O Rzeczpospolitą Obojga Narodów, przedstawiającym relacje polsko - litewskie od aktu w Krewie z 1385 roku po uchwalenie Konstytucji 3 maja, wydanym w popularnej serii Dzieje narodu i państwa polskiego. Nie sposób tu pominąć też hasła Statuty litewskie jego autorstwa, zamieszczonego w drugim tomie Encyklopedii Historii Gospodarczej (1981) pod redakcją Antoniego Mączaka.

Spod pióra Juliusza Bardacha systematycznie ukazywały się nadto bardziej szczegółowe artykuły „statutowe”4, czasem powstające w reakcji na inne konkretne publikacje5, niekiedy znów odrębnie traktujące o dziejach prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego, w tym statutów, w kontekście najnowszej historiografii.6

Statuty litewskie zajęły u Juliusza Bardacha miejsce szczególne jako odrębne trzy kolejne źródła prawa. Obecne jednak były także w toku analizy dziejów konkretnych instytucji prawnych w szeregu istotnych studiów. W jednym z nich, już wcześniej wspominanym: Adopcja w prawie litewskim XV i XVI wieku, autor, wskazując na częstą obecność adopcji w aktach źródłowych „Metryki Litewskiej” przy jednoczesnym braku jej legislacyjnego ujęcia w litewskim Statucie, dowiódł funkcjonowania tejże na Litwie jako prawa zwyczajowego.

W tym nurcie pisarskim J. Bardacha warte przywołania są też inne rozprawy, z czasem umieszczone – obok poprzednio wymienionego tekstu – w pierwszym zbiorze prac jego autorstwa pt. Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVII wieku (1970). Pierwsza z nich to: Darowizna wzajemna na Litwie w XV i XVI wieku (drukowana w księdze jubileuszowej ofiarowanej Stanisławowi Arnoldowi w 1965 roku), zaś druga – Świecki charakter zwyczajowego prawa małżeńskiego ludności ruskiej w Wielkim Księstwie Litewskim (XV-XVII wiek) (opublikowana w 1963 roku w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym”).

W 1973 roku na łamach wspomnianego periodyku historyków prawa ukazał się inny z tego cyklu artykuł: Sok, soczenie, prosoka. Studium o postępowaniu dowodowym w Wielkim Księstwie Litewskim oraz w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej, poprzedzający tekst skierowany do księgi jubileuszowej ofiarowanej Aleksandrowi Gieysztorowi z okazji sześćdziesiątych urodzin, pt. Trzecizna w litewskim prawie majątkowym XV i XVI wieku. Dwie ostatnie pozycje weszły w skład drugiego zbioru studiów lituanistycznych J. Bardacha: O dawnej i niedawnej Litwie (1988).

Osobnym nurtem w lituanistycznej twórczości Juliusza Bardacha jest problematyka relacji polsko-litewskich, ze szczególnym miejscem prawno-historycznego ujęcia istoty i znaczenia – sygnalizowanej już w kontekście statutów litewskich – unii, której początek wyznacza rok 1385. Jednym z reprezentatywnych dla tego tematu studiów jest tekst pt. Krewo i Lublin. Z problemów unii polsko-litewskiej, który ukazał się w 1969 roku w „Kwartalniku Historycznym”, a niebawem – w uzupełnionej i rozbudowanej wersji – wszedł do przywoływanego wyżej tomu Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego. J. Bardach wracał do tej tematyki i później. Przegląd głównych problemów z dziejów unii w przystępnym ujęciu zaprezentował w referacie Od aktu w Krewie do Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów (1385-1791) wygłoszonym na międzynarodowej konferencji w Lublinie: Unia Lubelska i tradycje integracyjne w Europie Środkowo-Wschodniej w 1994 roku.

Rocznica 200-lecia Konstytucji 3 maja w 1991 r. stała się z kolei katalizatorem licznych jego artykułów z lat dziewięćdziesiątych, w których podkreślał znaczenie Ustawy Rządowej dla polsko-litewskiego sojuszu. Znamienne są tu teksty: Konstytucja 3 maja a unia polsko – litewska, opublikowany w „Przeglądzie Historycznym” (1991) i Konstytucja 3 maja a Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów 1791 roku, drukowany w „Studia Iuridica” (1992). W nich to ostatecznie zweryfikował - obowiązująca w nauce od dawna - tezę o wprowadzeniu z pomocą Konstytucji 3 Maja przez Sejm Wielki idei jedności państwa polskiego. Przekonująco dowiódł bowiem faktycznego pogłębienia przez parlament Rzeczypospolitej realnej unii polsko-litewskiej z pomocą m.in. konstytucyjnego w swym charakterze prawnym aktu, jakim było Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów.

Tekstem wpisującym się w omawianą tu tematykę i zasługującym na zaakcentowanie jest też recenzja wydanej w Paryżu w 1978 roku pracy litewskiego historyka J. Żmuidzinasa pt. Commonwealth polono-lithuanien ou l’Union de Lublin (1569). Krytyka ta ukazała się w dwóch wersjach: w języku polskim („Kwartalnik Historyczny”, 1981, z. 4) oraz francuskim („Acta Poloniae Historica”, 1982). J. Bardach ostro ocenił liczne błędy merytoryczne tekstu Żmuidzinasa, ujawniając przy tym jego nacjonalistyczne skłonności, a jednocześnie staranną argumentacją i taktownym stylem wypowiedzi nadał swej recenzji właściwą, obiektywną wymowę.

Obok zainteresowania stosunkami polsko-litewskimi przed wiekami, J. Bardachowi bliskie badawczo były również relacje tych dwóch narodów w czasach, do których mógł niekiedy sam sięgnąć pamięcią. Jednym z ważkich wydaje się stosunkowo krótki tekst dotyczący początków II Rzeczypospolitej, pt. Projekty organizacji kantonalnej Litwy oraz konfederacji polsko-litewskiej z 1921 roku, opublikowany w 1986 roku w „Studia Iuridica” a następnie włączony do tomu O dawnej i niedawnej Litwie. Inny artykuł, również wpisujący się w ten okres, J. Bardach poświęcił relacjom naukowym Polski i Litwy, które rozwijały się po 1927 roku. Obiektem jego konkretnego zainteresowania stały się tu kontakty Władysława Semkowicza z uczonymi litewskimi. Inne ujęcie z tej samej problematyki zawarł w tekście: Władysław Semkowicz i Michał Romer (karta z dziejów polsko-litewskich stosunków naukowych), który ukazał się w tomie studiów ofiarowanych Andrzejowi Feliksowi Grabskiemu (1997). Kolejny tekst, na który warto też zwrócić uwagę, to Stosunki polsko-litewskie w początkach II wojny światowej („Kwartalnik Historyczny”, 1984, z. 1), w którym odnosi się do pracy Piotra Łossowskiego pt. Litwa a sprawy polskie 1939-1940 (1982). Autora artykułu recenzyjnego skierowała ku tej tematyce i wspomagała w prezentacji swych wywodów nie tylko jego lituanistyczna pasja badawcza, ale – jak sądzę – w niemałym stopniu postrzeganie badanych przez P. Łossowskiego spraw w perspektywie własnych doświadczeń.

Innym trwałym obiektem zainteresowań naukowych Juliusza Bardacha były mniejszości narodowe i procesy kształtowania się nowoczesnych narodów w Europie, zwłaszcza – Środkowo-Wschodniej. Szczególne miejsce zajęła tu, oczywiście, kwestia narodu litewskiego i problematyka świadomości narodowej mieszkańców terenów historycznej Litwy. Pierwszy tekst z tego nurtu powstał już w 1966 roku, a wywołany był wydaną wówczas pracą Jerzego Ochmańskiego: Litewski ruch narodowo-kulturalny w XIX wieku. Zawiera on rozszerzenie przez recenzenta niektórych wątków omawianej pracy oraz uwagi polemiczne. O ich trwałości świadczy fakt, iż ów artykuł recenzyjny przeszło dwadzieścia lat później włączono do zbioru O dawnej i niedawne Litwie. W tym zbiorze ukazał się również drugi artykuł dotyczący mieszkańców historycznej Litwy o polskiej narodowości. Tej kwestii J. Bardach poświęcił też tekst: Polacy litewscy a inne narody Litwy historycznej. Próba analizy systemowej, który w formie referatu został wygłoszony podczas pierwszej konferencji z cyklu Spotkania Rzymskie, odbywającej się na przełomie kwietnia i maja 1990 roku. Kontynuacją tej szerokiej, także w aspekcie teoretyczno-historycznym, perspektywy badawczej stały się kolejne dwa studia J. Bardacha. W pierwszym z nich: Od narodów politycznych do narodów etnicznych w Europie Środkowowschodniej, opublikowanym w 1993 roku, przypadek Litwinów zajął sporo miejsca. Autor omówił tu proces tworzenia i przemian narodów Europy Środkowowschodniej, charakteryzował ich specyfikę, tłumacząc też źródła konfliktów między nimi. Drugi tekst: Wieloszczeblowa świadomość narodowa na ziemiach litewsko-ruskich Rzeczypospolitej w XVII-XX wieku, pochodzi z materiałów konferencji, która odbyła się w 1998 roku w Poznaniu. Zwracał w nim uwagę na źródło powstania wieloszczeblowej świadomości narodowej, jakim było utworzenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a następnie postępująca integracja kulturowa z Polakami także wielu Litwinów i Rusinów, m.in. pod wpływem jednocześnie postępującej ich polonizacji językowej. Wskazał również na przejawy i konsekwencje tego dwu-, a czasem trzypoziomowego poczucia przynależności do danego narodu w XIX i początkach XX wieku, odwołując się do autorów literatury pięknej: W. Syrokomli, A. Mickiewicza czy J.I. Kraszewskiego, polityków – M. Ogińskiego, B. Limanowskiego, a także duchownych i uczonych. Problem formowania się świadomości narodowej J. Bardach zobrazował także na przykładzie biografii Oskara Władysława Miłosza (1877-1939), starszego, dalekiego kuzyna Czesława Miłosza. Powstały dwie wersje tego tekstu: jedna ukazała się w „Polityce” (1985), przedrukowana w tomie W obiektywie nauki i lustrze pamięci (2004), druga, uzupełniona – w księdze jubileuszowej wydanej z okazji osiemdziesiątych urodzin Stefana Kieniewicza, pt. Opcja litewska Oskara Miłosza (1987), przedrukowana w tomie: O dawnej i niedawnej Litwie (1988). Ostatni lituanistyczny tekst Juliusza Bardacha z tego kręgu tematycznego jego twórczości opublikowany został w okolicznościowym, albumowym wydawnictwie o znakomitej szacie graficznej, w czterojęzycznej równoległej wersji pod tytułem: A Book of the Grand Duchy of Lithuania. Towards the Tradition of European Community. A Joint Publications of Scientists and Writers from Belarus, Lithuania and Poland / Kniga Wialikovo kniastva litauskavo. Da europeiskich tradycyi supelnasci. Sumiernaia publikaciia navukoucai i pismieninkau Bielarusi, Litvy i Poliši / Liteuvos Didžiosis Kunigaikštystės Knyga. Bendrų Europos tradiicijų link. Bendras baltarusių, lietuvių ir lenkų mokslininkų ir rašytojų darbas / Księga Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ku europejskim tradycjom wspólnotowości. Wspólna publikacja naukowców i pisarzy z Białorusi, Litwy i Polski, który ukazał się w 2009 roku nakładem wydawnictwa Fundacji „Pogranicze”. W tekście pt. About Natives, Nativeness and Native Patriotism – Past and Present / Pra kraievcau, kraievacii i lokalny patriiatyzm – niekali i sienniia / Apie krajovcus, krajovcų judėjimą ir jų patriotizmą – anksciau ir šiandien / O krajowcach, krajowości i patriotyzmie krajowym – dawniej i dziś Autor zwrócił uwagę na aktualne problemy w kontekście różnorodności identyfikacji narodowej na obszarze byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W dorobku naukowym J. Bardacha znaczące miejsce – jak sygnalizowano – zajmują prace z historii historiografii i biografistyki historycznej. Obejmują postaci z kręgu polityki, kultury i nauki związane najściślej również z dziejami litewskimi. Z obszaru historii historiografii najbardziej doniosłym jego dziełem jest rozprawa poświęcona Wacławowi Aleksandrowi Maciejowskiemu (1792-1883), historykowi prawa, slawiście, a także historykowi Litwy: Wacław Aleksander Maciejowski i jego współcześni, wydana we Wrocławiu w 1971 roku. Biografię uczonego J. Bardach ukazał na szerokim tle dziewiętnastowiecznego świata naukowego na ziemiach Polski i Europy. Szczególną zaletę tej pracy widzę w zaprezentowaniu życiorysu W.A. Maciejowskiego na wielu płaszczyznach i jego dorobku naukowego w kontekście współczesnego mu środowiska naukowego i toczonych w nim dyskusji.

Ukazały się również inne pozycje poświęcone Maciejowskiemu pióra J. Bardacha, m.in. artykuł w tomie Historycy warszawscy dwóch ostatnich stuleci (1986) czy też obszerne hasło poświęcone jego osobie w Polskim słowniku biograficznym.

Wielką postacią polskiego dziejopisarstwa, pozostającą w obszarze zainteresowań badawczych Juliusza Bardacha, był Maciej Stryjkowski (1547-1593). Zainteresowanie to zainspirowały badania nad M. Stryjkowskim i jego dziełem podjęte w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku wśród uczonych w Polsce i ówczesnym Związku Radzieckim. J. Bardach opublikował w 1967 roku w „Przeglądzie Historycznym” artykuł pt. Kronika Macieja Stryjkowskiego i jej rozpowszechnienie w Rosji, który – w znacznie rozbudowanej wersji i z nowym tytułem: Maciej Stryjkowski i jego twórczość w świetle najnowszych badań – został włączony do pierwszego ze wspominanych jego zbiorów studiów z 1970 roku.

J. Bardach kierowany swymi zainteresowaniami biograficznymi i historiograficznymi, ale też osobistymi związkami z PPS, sporo uwagi poświęcił postaci i twórczości Bolesława Limanowskiego (1835-1935) – historyka, polityka, słynnego myśliciela i działacza socjalistycznego, który urodził się w Łatgalii, w rodzinie pochodzącej z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Limanowski był obiektem naukowych dociekań J. Bardacha w kilku tekstach, m.in. w artykule pt. Inflanty, Litwa, Białoruś w twórczości Bolesława Limanowskiego, zamieszczonym w „Przeglądzie Historycznym” (1974), a następnie przedrukowanym w tomie O dawnej i niedawnej Litwie. W tym samym roku, w księdze jubileuszowej wydanej z okazji 50-lecia pracy naukowej Henryka Łowmiańskiego J. Bardach opublikował tekst pt. Nieznana autobiografia Bolesława Limanowskiego, który ukazał się następnie w zbiorze W obiektywie nauki i lustrze pamięci (2004).

Pozostając w nurcie zainteresowań społeczno-politycznych Juliusza Bardacha, warto również wspomnieć o jego artykule recenzyjnym z pracy Michała Śliwy: Myśl polityczna Mieczysława Niedziałkowskiego (Warszawa 1980). Sygnały dokonań oraz ocena działacza i myśliciela socjalistycznego, głównego ideologa PPS, powiązanego rodzinnie z Wilnem – Mieczysława Niedziałkowskiego (1893-1940) nieraz pojawiały się i w innych tekstach pióra J. Bardacha.

W biograficzno-lituanistycznym nurcie jego badań, powiązanych z sygnalizowaną już – choćby przez osobę Oskara Miłosza – tematyką identyfikacji narodowej, należy wskazać na obecność innych postaci znanych i uznanych w dziejach literatury. Wiele uwagi J. Bardach poświęcił polskiemu laureatowi literackiej nagrody Nobla, Czesławowi Miłoszowi (1911-2004), którego związki z Litwą są powszechnie znane, a w ujęciu historycznym przybliżone zostały przez Juliusza Bardacha. Pierwszy z jego tekstów: Świadek minionej epoki. Czesław Miłosz a Litwa historyczna, ukazał się w literackim czasopiśmie „Odra” w roku 1986. W tym samym roku w wersji rozszerzonej opublikowany był w dedykowanym Celinie Bobińskiej numerze „Zeszytów Naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego”, by po latach znaleźć się w zbiorze studiów O dawnej i niedawnej Litwie. W tekście tym J. Bardach dowiódł m.in. znaczenia lektury dzieł Cz. Miłosza w naukowych badaniach dziejów rodzinnego kraju Poety. Podobny charakter ma tekst pióra J. Bardacha włączony do tomu poświęconego Miłoszowi, wydanego w Wilnie w 1998 roku, który w zmienionej wersji w języku polskim pt. Litewskie dziedzictwo Czesława Miłosza został umieszczony w zbiorze W obiektywie nauki i lustrze pamięci (2004).

W dotychczasowym przeglądzie lituanistycznych prac J. Bardacha przywoływano już wielokrotnie dwa zbiory studiów monograficznych: Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVII w. oraz O dawnej i niedawnej Litwie. Warto i im w całości poświęcić więcej uwagi. Pierwszy z nich wydany – powtórzmy – w 1970 roku, stanowi podsumowanie przeszło trzydziestoletnich badań autora nad zagadnieniami ustrojowymi i prawnymi w historii Wielkiego Księstwa Litewskiego. W pracy znalazło się jedenaście tekstów, w tym starsze, począwszy od pracy doktorskiej, jak i najnowsze wówczas, jak artykuł opublikowany w „Kwartalniku Historycznym” w 1969 roku. Ułożone w oparciu o kryterium problemowe utworzyły cztery moduły: 1) ustrój polityczny i społeczny, 2) własność, 3) małżeństwo i rodzina oraz 4) źródła prawa i administracja. Większość włączonych do zbioru prac została nie tylko przeredagowana, ale również rozwinięta i uzupełniona o nowe ustalenia ówczesnej nauki. Tom został przyjęty przez środowisko naukowe z dużym zainteresowaniem. W czasopismach polskich i zagranicznych pojawiło się łącznie 14 recenzji, w tym obszerny artykuł Henryka Łowmiańskiego pt. Wielkie Księstwo Litewskie – zagadnienia ustrojowe i prawne, opublikowany w „Kwartalniku Historycznym” (1972, z. 4). Poznański recenzent, oceniając pracę w perspektywie polskich tradycji historiograficznych, i poddając dogłębnej analizie główne tezy studiów J. Bardacha, podkreślał jej szczególne walory metodologiczne i poznawcze dla badaczy nie tylko dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tom został wydany – po wielu trudnościach natury politycznej – w niskim nakładzie 600 + 80 egzemplarzy. Od ukazania się go minęło już 40 lat i obecnie stanowi pozycję poszukiwaną i trudno dostępną.

Drugi z wymienionych lituanistycznych zbiorów prac monograficznych pióra J. Bardacha: O dawnej i niedawnej Litwie został wydany 18 lat później przez Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza. Autor poświęcił go pamięci wspominanego profesora poznańskiej uczelni – Henryka Łowmiańskiego. Konstrukcja tomu oparta na przyjętym i konsekwentnie stosowanym kryterium problemowo-chronologicznym przyniosła podział pracy na dwie części. Pierwsza z nich – zatytułowana: Dawne prawo – objęła cztery studia wpisujące się w dzieje kultury prawnej Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z kolei w części drugiej, pt. Narody i ludzie, znalazło się dziewięć tekstów poświęconych czasom późniejszym (XIX-XX w.). Podjęte tu problemy z kręgu historii kultury i historiografii poddane zostały wszechstronnej analizie przede wszystkim w kontekście procesów narodotwórczych. Nieprzypadkowo też najstarszą publikacją w tej części tomu jest tekst pt. O powstaniu nowoczesnego narodu litewskiego, który pierwotnie ukazał się w „Kwartalniku Historycznym” w 1966 roku. Podobnie jak poprzedni, zbiór O dawnej i niedawnej Litwie spotkał się z żywym zainteresowaniem środowisk naukowych w kraju i zagranicą. Świadczy o tym trzynaście recenzji drukowanych w uznanych periodykach naukowych i liczących się wydawnictwach społeczno-kulturalnych autorstwa wybitnych uczonych, w Polsce m.in. – Stefana Kieniewicza, Jerzego Tomaszewskiego czy Piotra Łossowskiego.

Przegląd twórczości lituanistycznej J. Bardacha nie byłby satysfakcjonujący bez przywołania wyboru tekstów jego autorstwa pt. Studia z historii Wielkiego Księstwa Litewskiego, który ukazał się w Mińsku w roku 2002 w przekładzie na język białoruski. Większość z tych tekstów znana jest polskiemu czytelnikowi z wyżej wymienionych tomów. W tym kontekście na zaakcentowanie zasługuje jednak artykuł pt. Relacje między katolikami a prawosławnymi w Wielkim Księstwie Litewskim (koniec XIV-XVII st.), znany wcześniej tylko w języku francuskim pt. La rencontre des Églises catholique et orthodoxe sur les territories occidentaux de Pologne et de Lituanie aux XIVe-XVIe siècles (polskiej jego wersji nigdy nie opublikowano) i przypomniany właśnie przez białoruskiego wydawcę.

Ten wybór studiów poprzedzony został wywiadem z Juliuszem Bardachem pod znamiennym tytułem: Zaczarowany Wialikim Kniastwam, który po raz pierwszy drukowany był w czasopiśmie „Belararuski Gistaryczny Agliad” (1995, nr 1). Jak zwracał uwagę Marceli Kosman w artykule recenzyjnym tomu, Białorusini po latach funkcjonowania w strukturach ZSRR powrócili do zajmowania się historią Wielkiego Księstwa Litewskiego, w dziejach którego jako jeden z zamieszkujących je narodów odgrywali istotną rolę, wraz z Mińskiem, który był jego drugą stolicą7.

Lituanistyczna część dorobku Juliusza Bardacha była szeroko komentowana, dyskutowana w środowiskach naukowych, o czym świadczą choćby już wspomniane liczne artykuły recenzyjne. Kolejne prace od momentu ich wydania po dziś dzień cieszą się zainteresowaniem i uznaniem w kręgach naukowych Europy i poza nią, jak też popularnością w szerszych grupach czytelników. Są one również podstawowym punktem odniesienia dla historyków młodszego pokolenia. Te prace dziś już stanowią klasykę historiografii. Juliusza Bardacha jako badacza dziejów Litwy historycznej zaliczamy do najściślejszego grona mistrzów lituanistyki uprawiających pole historiografii polskiej na przestrzeni dwóch ostatnich wieków, jak Ignacy Daniłowicz, Kazimierz Stadnicki, Teodor Narbutt, Aleksander W. Maciejowski, Stanisław Kościałkowski, Kazimierz Chodynicki, Henryk Łowmiański czy Jerzy Ochmański.

1. Spośród publikacji poświęconych osobie i twórczości Juliusza Bardacha na szczególną uwagę zasługują: K. Orzechowski, Szkice do portretu uczonego. O Juliuszu Bardachu w pięćdziesięciolecie twórczości, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 37 (1985), z. 2, s. 1-41; K. Sójka-Zielińska, Juliusz Bardach – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, historyk prawa (w pięćdziesięciolecie pracy naukowej), „Kronika Warszawa” (1986), nr 3-4, s. 17-27; M. Wąsowicz, Kultura prawna w dorobku profesora Juliusza Bardacha, w: Z dziejów kultury prawnej Studia ofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w dziewięćdziesięciolecie urodzin, red. A. Rosner, R. Sobotka, M. Wąsowicz, A. Zakrzewski, Warszawa 2004, s. 11-17. Najpełniejsza bibliografia publikacji profesora Juliusza Bardacha znajduje się w: Z dziejów kultury prawnej…, s. 19-68.
2. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1976; praca w nakładzie Państwowego Wydawnictwa Naukowego została wielokrotnie wznawiana, ostatnie wydanie pod tym tytułem z 1987 roku. W 1993 roku ukazała się pod zmienionym tytułem Historia ustroju i prawa polskiego i nadal jest wznawiana przez wydawnictwo LexisNexis (wydanie VI w 2009 roku). Wraz z rozwojem badań oba tytuły w kolejnych wydaniach były poprawiane, uzupełniane i zmieniane
3. J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski do połowy XV wieku, I wyd. Warszawa 1957; Z. Kaczmarczyk, B. Leśnodorski, Historia państwa i prawa Polski od połowy XV wieku do 1795 roku, I wyd. Warszawa 1957; Od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach, M. Senkowska-Gluck, Warszawa 1981; K. Grzybowski, Od uwłaszczenia do odrodzenia państwa, Warszawa 1982; Historia państwa i prawa Polski 1918-1939, red. F. Ryszka, cz. 1-2, Warszawa 1962 i 1968.
4. J. Bardach, Zatwierdzenie III Statutu litewskiego przez Zygmunta III Wazę, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 30 (1978), z. 2, s. 39-51; tenże, Geneza romanizacji II Statutu litewskiego, w: Dawne prawo i myśl prawnicza. Prace historyczno-prawne poświęcone pamięci Wojciecha Marii Bartla, red. J. Malec, W. Uruszczak, Kraków 1995, s. 191-206.
5. J. Bardach, O I Statucie litewskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 28 (1976), z. 2, s. 239-247.
6. Tenże, Z najnowszych badań nad historią prawa litewskiego, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. 32 (1980), z. 2, s. 203-207; tenże, Problematyka III Statutu litewskiego w świetle bieżących badań, „Lituano-Slavica Posnaniensia”, t. 5 (1992), s. 286-290.
7. M. Kosman, Juliusz Bardach – lituanista. W związku z książką Sztudyi z gistoryi Wjalikaga Knajstwa Litouskaga, „Czasopismo Prawno-Historyczne” T. LVI (2004), z. 1, s. 327;

• Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu