Menzel Jiří
Jiří Menzel – czeski reżyser filmowy i teatralny, aktor i scenarzysta, urodzony 23 lutego 1938 roku w Pradze. Sławę zdobył głównie dzięki ekranizacjom książek Bohumila Hrabala: Ostře sledované vlaky (Pociągi pod specjalnym nadzorem, 1966), Skřivánci na niti (Skowronki na uwięzi, 1969), Postřižiny (Postrzyżyny, 1981), Obsluhoval jsem anglického krále (Obsługiwałem angielskiego króla, 2006), a także filmom nakręconym na podstawie scenariuszy napisanych według dzieł innych literatów i scenarzystów, jak chociażby Na samotě u lesa (Na skraju lasu, 1976), Konec starých časů (Koniec starych czasów, 1989) i in. Najpierw zadebiutował jako aktor u Jána Kadára w filmie Obžalovaný (Oskarżony, 1964), zaś za jego właściwy debiut reżyserski uznaje się Pociągi pod specjalnym nadzorem. Był autorem bądź współautorem większości scenariuszy do swoich filmów. Występował jako aktor prawie we wszystkich swoich produkcjach. Jest członkiem Czeskiej Akademii Filmowej i Telewizyjnej, Europejskiej Akademii Filmowej i Amerykańskiej Akademii. Przez krótki czas był kierownikiem katedry reżyserii w praskiej szkole filmowej i telewizyjnej – FAMU.
Jest synem scenarzysty Josefa Menzla, dzięki czemu wcześnie zetknął się ze sztuką dziesiątej muzy. Jak sam stwierdza, już w szkole podstawowej zakochał się w filmach René Claira, Jeana Renoira i Charliego Chaplina. W latach 1957-1961 studiował na praskiej FAMU. Jego mistrzem w szkole był Otokar Vávra. Jak przyznaje Menzel, miał on ogromny wpływ na jego podejście do ekranizacji literatury; nauczył go, że nie jest najważniejsze, aby kręcić poszczególne sceny i epizody tak jak jest to w książce, lecz że należy wejść w tekst i zrozumieć, co autor chciał w nim wyrazić i dlaczego w ogóle zasiadł do pisania. Na FAMU, na tym samym roku co Menzel studiowali m.in.: Věra Chytilová, Jan Němec, Evald Schorm i Jaromir Jireš. W 1965 roku ci młodzi artyści nakręcili na podstawie zbioru opowiadań Bohumila Hrabala Perličky na dně (Perły na dnie) nowelowy film pod tym samym tytułem (część pierwsza autorstwa J.M. – Sort pana Baltazara). Produkcja ta została uznana za manifest czeskiej nowej fali.
Po studiach Menzel pracował jako reżyser filmowy i teatralny w Czechach i poza granicami tego kraju. Był wielokrotnie nagradzany: w 1968 roku zdobył Oscara za film Pociągi pod specjalnym nadzorem w kategorii najlepszy film zagraniczny; otrzymał Grand Prix na MFF w Karlowych Varach za Rozmarné léto (Kapryśne lato, 1967); za Na skraju lasu uzyskał Grand Prix na MFF w Chicago (Srebrny Hugo), nagrodę FIPRESCI na MFF w Mannheim, nagrodę CIC na MFF w San Sebastian; Koniec starych czasów (1989) został nagrodzony za najlepszą reżyserię i najlepszy film na MFF w Los Angeles, zaś za najlepszą reżyserię na festiwalach w Montrealu, Las Vegas i Melbourne; Obsługiwałem angielskiego króla (2006) zdobył Czeskiego Lwa za najlepszy film oraz nagrodę krytyki filmowej Berlinale.
Jiří Menzel sam siebie przedstawia jako rzemieślnika, który dostaje zamówienia i je realizuje. Nie umie zabiegać o nowe produkcje, poza tym przyznaje, iż jest na tyle dobry, że nie musi tego robić – „zamówienia” same go znajdują. Jego rzemiosło to komedie, nawet Hamleta wyreżyserował w takiej konwencji. Twierdzi, że śmiech to najlepszy sposób na poznawanie świata; to umiejętność zobaczenia świata trochę inaczej. Śmiech to również to, czego ludzie potrzebują. Kręcenie komedii uważa za ciężkie i niewdzięczne zajęcie. Nie jest to w opinii Menzla gorszy gatunek kina, co więcej, twierdzi, iż w przypadku komedii sprawdza się to, czy reżyser dobrze wykonuje swoją pracę; komedie umie się zrobić albo nie – w przypadku innych gatunków, jeżeli coś się nie uda, zawsze można powiedzieć, że taki był zamysł reżysera. Dowcip, którym posługuje się Menzel, jest trudny do sklasyfikowania. Czasem jest to ironia połączona z gorzkim humorem, jak w przypadku Pociągów pod specjalnym nadzorem, gdy asystent zawiadowcy małej stacyjki kolejowej, postać naiwna i bynajmniej nieheroiczna oraz niedojrzała seksualnie, wraz z odkryciem miłości odkrywa możliwość walki z okupantem, w wyniku której ginie w akcji sabotażowej. Czasem to jedynie lekki posmak humoru objawiający się w sposobie pokazywania rzeczywistości, jak w Obsługiwałem angielskiego króla – w scenie ukazującej rozrywki fabrykantów i pewnego generała, w towarzystwie uroczych, młodych dam.
Bohaterowie filmów Menzla budzą sympatię. Trudno nie polubić Maryški – długowłosej bohaterki Postrzyżyn, która jednym haustem wypija kufel piwa, Jana Díte – uroczego kelnera, który chce zostać milionerem, a nawet Miloša – odrobinę zdziecinniałego asystenta zawiadowcy stacji kolejowej. Menzel przyznaje, że musi lubić kreowane przez siebie postaci. Uważa zresztą, iż nie ma sensu pokazywać człowieka, który jest niesympatyczny, jeśli bowiem odbiorca patrzy na kogoś, kto jest mu nieprzyjemny, nie wyciągnie odpowiednich wniosków – nie utożsami się z taką postacią, nie będzie czuł jego błędów. Jiří Menzel twierdzi, że w sztuce winno się traktować świat z życzliwością. Zło, choć czasem jest bardziej atrakcyjne dla widza, czyni go obojętnym na świat.
Reżyser, mimo że sławę zyskał w dużej mierze dzięki ekranizacjom twórczości Hrabala, nie uważa się za specjalistę od przekładania jego prozy na język filmowy. Swój pierwszy samodzielny film na podstawie tekstu Hrabala, Pociągi pod specjalnym nadzorem, zgodził się nakręcić, nie czytając książki. Scenariusz do tej ekranizacji powstawał w specyficznych warunkach – w trakcie wielogodzinnych spacerów po Pradze odbywanych w czasie przepustek z wojska (J.M. tuż po szkole filmowej został powołany do wojska). Jak wspomina sam reżyser, musieli razem zabawnie wyglądać: Hrabal – były sportowiec, i on – pozujący wówczas na intelektualistę, chłopiec z dobrego domu, który w knajpie zamawia herbatę. Hrabal, który słynął z zamiłowania do piwa, udawał wówczas, że go nie zna. Zdaniem Menzla sukces tej konkretnej, jak i wielu innych ekranizacji zawdzięcza on temu, iż zawsze przystępuje do kręcenia filmu na podstawie oryginału literackiego z pełnym szacunkiem wobec autora i treści, które zawarł w swoim dziele.
To, co uderza w filmach Menzla, zwłaszcza tych powstałych na bazie prozy Hrabala, to cisza. Pracując na tak specyficznym materiale, jakim jest literatura, która oddziałuje na czytelnika za pomocą obrazów powstałych w jego wyobraźni, J.M. tworzy niezwykle plastyczne wizje. Właściwie każda scena oddaje klimat tekstu, którego ekranizacji dokonał czeski reżyser. Czy będzie to obraz przedstawiający świniobicie, czy piękną Maryškę, która siedząc na kominie, wymachuje nogami, czy też dyżurnego ruchu Całuska stemplującego uda i pośladki Zdenički Svatej – będzie to miniaturowa etiuda, która mogłaby istnieć jako samodzielna minireinterpretacja danego tekstu. Niewiele jest w filmach Menzla dialogów, za to głos czasem otrzymuje pierwszoosobowy narrator, tak jak ma to miejsce chociażby w Obsługiwałem angielskiego króla. Jiří Menzel niezwykle rzadko dokonuje zmian w fabule prozy, którą przekłada na język filmowy. Za to obficie korzysta z tekstów, które ekranizuje. Podobnie jak Hrabal, Menzel portretuje swoich bohaterów przez drobne czynności codzienne, specyficzne przyzwyczajenia czy też przywary dodające im uroku osobistego – wystarczy przywołać tu gadatliwego stryja Pepina. Zapewne na wyżej przedstawionych zabiegach polega przywoływany szacunek, z jakim Menzel podchodzi do książek przy ich ekranizacjach.
Jak to już zostało zauważone, śmiech jest dla Menzla sposobem poznawania świata. Sam śmiech ma silne tradycje w czeskiej kulturze, temat ten często był i jest podejmowany przez czeską literaturę i eseistykę, a „czeski film” wielu odbiorcom kojarzy się przede wszystkim ze swoistym humorem cechującym produkcje pochodzące z tego kraju. Śmiech, a raczej dowcip to podstawowa kategorią, za pomocą której Meznel przedstawia świat w swoich filmach. Tenże środek wyrazu był zauważalny nie tylko przez widzów zainteresowanych jego twórczością, ale również przez osoby działające pod wpływem systemu panującego w Czechosłowacji przed „aksamitną rewolucją”, zwłaszcza wtedy, gdy ostrze dowcipu skierowane było w jego stronę. Przykładem może być chociażby wstrzymanie aż do roku 1990 premiery Skowronków na uwięzi. Film ten pokazał rzeczywistość Czechosłowacji lat pięćdziesiątych w sposób kłopotliwy dla władz, m.in. wyśmiewając polityczne hasła tamtej epoki. Tak jak historia była po części determinantem losów bohaterów Menzla, tak samo wpłynęła na jego życie: przez dwa lata nie mógł pracować, po czym najpierw wrócił do teatru (początkowo jego nazwisko nie pojawiało się na afiszach), a dopiero później do filmu.
W ciągu ostatnich lat Jiří Menzel reżyserował głównie sztuki teatralne w Czechach, Szwecji, Włoszech czy też na Węgrzech. Pomiędzy jego ostatnim a przedostatnim filmem (nie wliczając noweli Wiolonczela z 10 minut później) minęło trzynaście lat. W jednym z udzielonych wywiadów stwierdził, iż jest jednym z tych, którzy chcą, aby na nich czekano, by o nich zabiegano. Jeśli zaś tak się nie dzieje – wcale go to nie martwi. Z właściwą dla siebie i swoich filmów ironią dodaje, iż nie jest to strata jego, lecz widzów.
Filmografia dostępna na stronie:
http://www.filmweb.pl/person/Ji%C5%99%C3%AD+Menzel-46065
Opracowanie na podstawie m.in.:
Kaczorowski A., Europa z płaskostopiem. Rozmowy, współpraca T. Maćkowiak, Wołowiec 2006.
Po prostu robię komedie, rozmowa M. Mikosa z Jiřím Menzelem, „Gazeta Wyborcza”, 9 X 2002, dostępna na stronie http://www.teatry.art.pl/!rozmowy/pop9.htm
Pokazywanie złych ludzi mija się z celem. Nasze spotkanie z Jiřím Menelem, rozmawiał P. Lewandowski, http://www.stopklatka.pl/wywiady/wywiad.asp?wi=37917
http://www.kinobox.cz/cfn/
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu