Bronisław Geremek. Głos w Europie, przeł. A. Rasińska-Bóbr, wyd. Universitas, Kraków 2010, ss. 188.
13 lipca 2008 roku tragicznie zginął wielki uczony i wybitny polityk Bronisław Geremek. Polska straciła człowieka, któremu zawdzięcza wolność, Europa – męża stanu, który wiele lat swojej aktywności poświęcił idei jej jednoczenia. We wrześniu zeszłego roku Fundacja Jeana Monneta na rzecz Europy wydała książkę, która zawiera teksty ostatnich wywiadów i wystąpień Bronisława Geremka. Obok tego zbioru, publikacja zawiera wspomnienia osób, które były mu bliskie. W końcu listopada 2010 roku ta książka w polskiej wersji językowej trafiła do księgarń w naszym kraju. Publikację zawdzięczamy krakowskiemu wydawnictwu Universitas oraz Centrum im. Profesora Bronisława Geremka. Zatytułowana została: Bronisław Geremek. Głos w Europie.
Ten niespełna dwustustronicowy zbiór tekstów otwiera wprowadzenie autorstwa Adama Michnika. Nazywam ten tekst wprowadzeniem, ale nie myślę tu o klasycznym wstępie do książki, lecz raczej do biografii bohatera tomu. Jest to esej, który stanowi próbę naszkicowania portretu intelektualnego postaci Bronisława Geremka. Polskim czytelnikom powinien być zresztą znany, gdyż drukowany był latem tego roku w „Gazecie Wyborczej”*. W swoim eseju Adam Michnik wskazuje na źródła, które ukształtowały sposób myślenia Bronisława Geremka o Polsce, o Europie i o świecie. Niewątpliwie po jego lekturze jeszcze bardziej dociera do nas, ile wraz z odejściem Bronisława Geremka straciliśmy. Jednak nie ta myśl stanowi sedno rozważań autora. Sądzę, że Adam Michnik w swoim eseju przypomina, że o tym wielkim Europejczyku warto myśleć i rozmawiać po to, by nauczyć się od niego budować dobrą Europę. „Należał do grona tych niewielu, którzy uparcie i skutecznie zmieniali świat, czyniąc go lepszym – pisze Adam Michnik. – Wykuwał swój los kosztem własnego życia. Był człowiekiem wielkich dokonań i niezwykłego ducha. Sens i wartość tych zasług tej osobowości rozumiemy coraz lepiej, gdy Bronisława Geremka nie ma już między nami”.
Następny tekst jest już klasycznym wstępem do książki. Napisał go Patrick Piffaretti, dyrektor Fundacji Jeana Monneta na rzecz Europy, której Bronisław Geremek był prezesem od 2006 roku do chwili śmierci. Po tej krótkiej prezentacji książki rozpoczynają się teksty samego Bronisława Geremka. Ta część pracy zatytułowana została Europejczyk.
Na zbiór tekstów Bronisława Geremka składają się trzy wywiady oraz cztery wykłady i wystąpienia. Pierwszy tekst jest wykładem, który wygłoszony został 30 marca 2006 roku na Uniwersytecie w Lozannie, a dotyczy kryzysów Unii Europejskiej. Ten głos mówi o problemach, z jakimi zetknęła się Zjednoczona Europa w momencie niezgody społeczeństw Holandii i Francji na przyjęcie Traktatu konstytucyjnego zwanego lizbońskim. Bronisław Geremek nie tylko wskazuje na źródła powstałego kryzysu, ale także daje pewne propozycje wyjścia z tej sytuacji. Czytając ten tekst, możemy też lepiej zrozumieć, czym była dla niego Unia Europejska – choć tego pojęcia nie używał często. Postrzegał ją, nawiązując do Jeana Monneta, jako wspólnotę polityczną. Pisał: „Teraz chodzi o to, aby nie ograniczać się do problemów technicznych, które obchodzą wyłącznie elity polityczne. Zasadniczym tematem debaty publicznej powinno być miejsce Wspólnoty Europejskiej jako właśnie wspólnoty. Unia – pojęcie, które zostało zaakceptowane – to pojęcie nie tylko nieco zimne, ale również odsuwające trochę na bok poczucie jedności, poczucie, które musi pojawiać się w relacjach między obywatelami”. W aktualność tego wystąpienia trudno wątpić. Europa wciąż zmaga się z tymi problemami. Kolejnymi tekstami są dwa wywiady, które z Bronisławem Geremkiem przeprowadził Philippe Nicolet w związku ze spotkaniami zorganizowanymi przez Fundację Jeana Monneta na rzecz Europy. Pierwsza rozmowa odbyła się jesienią 2006 roku i dotyczyła zagadnienia pokoju w kontekście polityki Unii Europejskiej. Druga rozmowa Philippe’a Nicoleta – jeden z ostatnich wywiadów, jakich udzielił Bronisław Geremek – odbyła się również w Lozannie, 27 czerwca 2008 roku. Tym razem tematem były problemy regionów i problemy narodowościowe w zjednoczonej Europie. Obszerną wypowiedzą jest natomiast niepublikowany dotąd wywiad, którego Bronisław Geremek udzielił Catherine Guisan w marcu 2008 roku. W rozmowie zatytułowanej Pamięć Europy poruszonych zostało wiele wątków, kluczowych dla spraw związanych z integracją europejską. Po wywiadach redaktorzy umieścili trzy wystąpienia Bronisława Geremka. Pierwsze zostało wygłoszone w Paryżu w czerwcu 2007 roku z okazji 60. rocznicy planu Marshalla. Bronisław Geremek zwrócił w nim uwagę na znaczenie tego planu w kontekście jednoczenia się Starego Kontynentu oraz udziału Europy w jego realizacji. Drugie wystąpienie zatytułowane Stworzyliśmy Europę, musimy stworzyć Europejczyków zostało wygłoszone z okazji 50. rocznicy Traktatów rzymskich, którą obchodzono w Rzymie, w Senacie Włoch, w marcu 2007 roku. Bronisław Geremek poruszył w nim główne problemy, przed którymi stanęła Europa na początku XXI wieku, a więc m.in. kwestię Traktatu konstytucyjnego, który jego zdaniem mógłby w nowych czasach gwarantować wspólnocie europejskiej bezpieczeństwo, „ochronę interesów obywateli, zarówno jednego państwa członkowskiego, jak i całej Unii Europejskiej”. Trzecie i ostatnie wystąpienie Bronisława Geremka wydrukowane w tej książce zatytułowane jest Integracja europejska po rozszerzeniu: obawy i wyzwania. Wygłoszone zostało w Mediolanie 16 czerwca 2008 roku. Dotyczy ono możliwych rozwiązań w zakresie integracji po tzw. „big bangu”, czyli przystąpieniu do Unii Europejskiej krajów, które przez lata należały do bloku wschodniego. Bronisław Geremek mówił wówczas: „Najbliższą granicą w procesie budowania zjednoczonej Europy, którą musimy przekroczyć, jest granica europejskiego obywatelstwa. Wiąże się ona z jasnym sformułowaniem projektu politycznego Unii Europejskiej. Trwa ratyfikacja Traktatu lizbońskiego. […] Teraz musimy zrobić wszystko, co w naszej mocy, aby Unia Europejska znalazła właściwe rozwiązanie pozwalające jej wyjść z obecnego kryzysu”. Wystąpienie to wieńczy część gromadzącą ostatnie wypowiedzi Bronisława Geremka.
Część druga książki zawiera wspomnienia Bronisława Geremka napisane przez jego przyjaciół, współpracowników na polu nauki lub polityki. Zbiór wspomnień otwiera tekst Jeana-François Bergiera (1931-2009) zatytułowany Bronisław Geremek czyli przyjaźń z historią w tle. Może warto przypomnieć, że J.-F. Bergier był nie tylko szefem międzynarodowej Niezależnej Komisji Ekspertów badającej w latach 1996-2001 relacje między Szwajcarią a III Rzeszą w czasie II wojny światowej, ale również znakomitym szwajcarskim historykiem, absolwentem paryskiej Sorbony, który – podobnie jak Bronisław Geremek – bliski był intelektualnemu kręgowi środowiska „Annales”, a szczególny wpływ wywarł na niego Fernand Braudel. Jean-François Bergier napisał m.in. historię gospodarczą Szwajcarii. Bronisława Geremka poznał wiosną 1956 roku. Ich przyjaźń trwała 52 lata. Podstawą tej znajomości były podobne historyczne zainteresowania, ponieważ Jean-François Bergier również był mediewistą. Wspomina on Bronisława Geremka jako młodego naukowca, który w drugiej połowie lat pięćdziesiątych przyjechał do Francji, by zetknąć się z takimi uczonymi jak Fernand Braudel. Zwraca jednak uwagę, że przybył na Zachód już ukształtowany, z istotną wiedzą o głównych nurtach współczesnych nauk społecznych, co zawdzięczał swoim polskim mistrzom: Marianowi Małowistowi, Witoldowi Kuli, a także Aleksandrowi Gieysztorowi, którym autor wspomnienia poświęca wiele ciepłych słów. Pamięta on jeszcze Bronisława Geremka, który wierzył w komunizm, jednak nie miał zaufania do ZSRR (co potem tylko potwierdziła sowiecka interwencja na Węgrzech). Od początku znajomości Bronisław Geremek jawił się jako patriota. Jego pasje historyczne skierowane były na dzieje klas ubogich w wiekach średnich, co zdaniem Bergiera było wyborem emocjonalnym i ideologicznym. Temu tematowi Bronisław Geremek poświęcił większość swojej pracy naukowej, pozostając do dziś „pionierem, ale i niekwestionowanym autorytetem w dziedzinie badań i refleksji metodologicznej, którą stale pogłębiał i rozszerzał w czasie, a zwłaszcza w przestrzeni europejskiej”. Jean-François Bergier wspomniał również wspólnych, jego i Bronisława Geremka, polskich przyjaciół, a więc ludzi, którzy podobnie jak Geremek byli najbardziej uznanymi historykami polskimi na Zachodzie: Henryka Samsonowicza, Andrzeja Wyczańskiego, Antoniego Mączaka, Jerzego Topolskiego. Przypomniał także Teresę Dunin-Wąsowiczównę, nieżyjącą już żonę Jacques’a Le Goffa, i Hannę Geremkową, zmarłą w 2004 roku żonę Bronisława Geremka. Wspomnienie Bergiera ma niewątpliwie bardzo osobisty charakter. Jak stwierdza autor w ostatnich jego słowach – jest ono „świadectwem przyjaźni w perspektywie longue durée – długiego trwania”.
Następnie swoimi wspomnieniami o Bronisławie Geremku podzielił się Jacques Le Goff (ur. 1924). Tego francuskiego historyka, mediewisty, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli trzeciego pokolenia szkoły „Annales”, nie trzeba – jak sądzę – nikomu przedstawiać, zwłaszcza w Polsce, bliskiej Le Goffowi nie tylko ze względu na liczne przyjaźnie z polskimi historykami, ale przede wszystkim na polskie pochodzenie jego żony, wspomnianej już Teresy Dunin-Wąsowiczówny. Le Goff wymienia trzy „wymiary” cechujące Bronisława Geremka, czyli patriotyzm, umiłowanie Europy i Historię. Jego zdaniem, „wszystkie te pasje łączył w sobie Bronisław Geremek, czyniły go one żarliwym zwolennikiem idei i rzeczywistości polityczno-społecznej, obiecanej w każdej sferze jego działalności. Tą ideą i rzeczywistością była demokracja”. Obok tego, w omawianej publikacji znajdziemy fragment wspomnieniowej książki Jacques’a Le Goffa poświęconej jego żonie, pt. Z Hanką, której polskie wydanie planowane jest w Oficynie Wydawniczej Volumen. Jest to fragment, w którym opowiada o okolicznościach pierwszego spotkania z Bronisławem Geremkiem, jesienią 1959 roku.
Trzecią osobą wspominającą Bronisława Geremka na łamach omawianej książki jest Henryk Samsonowicz (ur. 1930), wybitny historyk, mediewista. Obaj wywodzili się z tej samej szkoły naukowej, seminarium Mariana Małowista. Nie rezygnując z przypomnienia kilku wątków z politycznej i obywatelskiej działalności Bronisława Geremka, autor wspomnienia koncentruje się przede wszystkim na biografii naukowej. Charakteryzując jego perspektywę badawczą, Henryk Samsonowicz pisze: „Geremek badał […] warunki życia najróżniejszych warstw społecznych, w szczególności ludzi pozostających z reguły poza nurtem badań, ubogich, marginesu społecznego, wykluczonych z uznawanych wspólnot społecznych. Starał się zatem odpowiedzieć na pytania dotyczące środków przekazywania informacji o świecie, własnej tożsamości, różnych wizji świata”. Zwraca również uwagę, iż „Bronisław Geremek należy do tych wybitnych humanistów naszej przeszłości […], którzy – jak Stanisław Konarski – ośmielili się być mądrymi. Całe życie Bronisława Geremka jest świadectwem tego hasła”.
Kolejne wspomnienie jest pióra Władysława Bartoszewskiego (ur. 1922). Przypomina on jego działalność na niwie dyplomacji, podkreślając ogromne zasługi na drodze wstąpienia Polski do NATO i Unii Europejskiej. Zwraca też uwagę, iż „Bronisław Geremek był godnym spadkobiercą europejskiego dziedzictwa, godnym realizatorem wartości europejskich. […] Geremek należy do tych ludzi, którzy sprawili, że świat nawet po nieludzkich doświadczeniach minionego stulecia nie jest pozbawiony nadziei. Takim jak on zawdzięczamy dzisiejszą Europę: wolną, demokratyczną i zjednoczoną”.
Piąte wspomnienie zamieszczone w omawianej publikacji napisał Jerzy Buzek (ur. 1940), były premier Rzeczypospolitej Polskiej (w jego rządzie przez pewien okres Bronisław Geremek kierował resortem spraw zagranicznych), a od 2009 roku przewodniczący Parlamentu Europejskiego. Jerzy Buzek zwraca uwagę, że każde zaangażowanie Bronisława Geremka w sprawy publiczne nacechowane było troską o bezpieczeństwo naszego kraju.
Kolejne wspomnienie należy do José Maríi Gil-Roblesa (ur. 1935), który jest następcą Bronisława Geremka na stanowisku przewodniczącego Fundacji Jeana Monneta na rzecz Europy. José María Gil-Robles jest hiszpańskim politykiem, europosłem, członkiem Europejskiej Partii Ludowej. W swoim tekście przypomina, jak istotną rolę odegrał on w promowaniu Traktatu lizbońskiego, a także zaproponowanej w nim wizji rozwoju Europy.
Ostatnie wspomnienie, jakie znajdziemy w omawianej książce, przygotował Cezary Lewanowicz, rzecznik prasowy Komisji Europejskiej. W tekście zatytułowanym Bronisław Geremek – niedokończona lekcja zwrócił uwagę na nauczycielską pasję Bronisława Geremka. Przypomniał jego działalność naukową w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, zaangażowanie się w Latający Uniwersytet i Towarzystwo Kursów Naukowych, pracę na Sorbonie, a potem w Collège de France, gdzie przez lata nauczał, a także jego wykłady w Kolegium Europejskim w Natolinie, gdzie od 2002 roku kierował Katedrą Cywilizacji Europejskiej. Jako nauczyciela, Profesora przez duże „P”, Lewanowicz charakteryzuje go tymi słowami: „Profesor miał świadomość, że przekazywanie wiedzy jest bardzo szczególną formą sprawowania władzy: pozwala zwabić i zjednać umysły i serca słuchaczy, nie zawłaszczając ich jednak. Nauczyciel w relacji mistrz i uczeń był przewodnikiem w procesie inicjacji, depozytariuszem wiedzy i akuszerem idei”.
Książka zawiera też notę biograficzną Bronisława Geremka oraz wybór z bibliografii jego prac naukowych i publicystycznych.
Omawiając książkę, która nie jest może księgą pamiątkową, ale na pewno jest swego rodzaju hołdem złożonym Bronisławowi Geremkowi przez ludzi mu bliskich, również bardzo zasłużonych na niwie nauki lub polityki, a często jednej i drugiej, warto wspomnieć o bardzo starannej szacie graficznej tego wydawnictwa: luksusowy papier, liczne (często po raz pierwszy publikowane) fotografie, twarda oprawa z obwolutą – z pewnością od pierwszego wejrzenia robią bardzo dobre wrażenie na miłośnikach książek. Jest to książka niewielka pod względem formatu czy ilości stron, porównałbym ją jednak z pracą Roberta Schumana Dla Europy, której polskie wydanie lata temu swoim wstępem poprzedził Bronisław Geremek**.
Dziś staną na półce obok siebie jako kluczowe pozycje dotyczące projektu europejskiego.
Jak sądzę, wiele osób (a w tym niżej podpisany) życzyłoby sobie, aby idee i koncepcje głoszone i realizowane przez Bronisława Geremka, a przekazane w istotnej mierze również na kartach tej książki, stały się jednym z podstawowych punktów odniesienia dla tych, którzy podejmują decyzje ważne dla zjednoczonej Europy. Lektura tych tekstów ma jeszcze jeden wymiar, o którym ośmielam się wspomnieć na samym końcu. Jest to książka, która czytana z naszej, polskiej perspektywy, gdzie doświadczamy od miesięcy wyjątkowo nieprzyjemnej politycznej atmosfery, uświadamia nam, jak bardzo Bronisława Geremka Polsce dziś brakuje.
__________
*A. Michnik, Wcielenia Bronisława Geremka, „Gazeta Wyborcza”, 10-11 lipca 2010, s. 21-23.
** R. Schuman, Dla Europy, przeł. M. Krzeptowska, wyd. II, Kraków 2009.
- Żaden użytkownik nie skomentował tego artykułu