Ustrój Republiki Czeskiej w świetle konstytucji z 16 grudnia 1991 roku

Filip Radoniewicz1

I. Rys historyczny

Republika Czeska jest organizmem państwowym stosunkowo młodym – na mapie Europy pojawiła się 1 stycznia 1993 roku w wyniku rozpadu Czechosłowacji (a właściwie Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej). Oczywiście, szukając korzeni państwowości czeskiej, można sięgać bardzo głęboko w przeszłość – historycy dopatrują się ich w istniejącym w latach 625-658 pierwszym słowiańskim państwie stworzonym przez Samona. W niniejszym artykule nie ma jednak miejsca, by sięgać tak daleko (nie ma również ku temu potrzeby); należy się ograniczyć do czasów najnowszych.

Republika Czechosłowacka utworzona została w 1918 roku po I wojnie światowej. Przez cały międzywojenny okres swego istnienia (tj. do Traktatu Monachijskiego z 1938 roku) pozostawała republika parlamentarną.

Po II wojnie światowej znalazła się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Zapowiedzią jej powojennych losów był wydany na wiosnę 1945 roku tzw. program koszycki Frontu Narodowego Czechów i Słowaków, zakładający, iż powstające państwo będzie ściśle gospodarczo i politycznie związane z ZSRR. Jeszcze jesienią 1945 roku odbyły się pośrednie wybory do jednoizbowego Tymczasowego Zgromadzenia Narodowego, a wiosną 1946 roku – do Konstytucyjnego Zgromadzenia Narodowego. Efektem jego prac było uchwalenie 9 maja 1948 roku Konstytucji Republiki Czechosłowackiej. Formalnie czerpała ona z przedwojennej ustawy zasadniczej, tworząc fasadę demokracji parlamentarnej. W rzeczywistości jednak trwał proces kształtowania się ustroju typowego dla krajów satelickich ZSRR (systemu tzw. „demokracji ludowej”) opartego na wzorze radzieckim. Został on ukończony w 1960 roku, kiedy to 11 listopada przyjęto nową konstytucję, która wprost mówiła o tworzeniu socjalistycznego państwa i społeczeństwa.

Próba powrotu do ustroju parlamentarnego (a przynajmniej pewnej demokratyzacji życia politycznego), nazywana budową „socjalizmu z ludzką twarzą”, podjęta na przełomie 1967/1968 roku przez grupę partyjnych działaczy z Aleksandrem Dubczekiem (w latach 1963-1968 I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Słowacji, natomiast w latach 1968-1969 – I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji) na czele, jako tzw. „Praska Wiosna”, zakończyła się fiaskiem – zbrojną interwencją wojsk Układu Warszawskiego. Klęska reformatorów doprowadziła do zejścia opozycji do podziemia lub ucieczki za granicę, gdzie prowadziła ona intensywne działania. Wśród ruchów opozycyjnych wskazać należy przede wszystkim ruch nazywany „Kartą 77”, utworzony w grudniu 1976 roku, skupiony wokół W. Havla, J. Dienstbiera, J. Niemeca i J. Topola, który działał na rzecz poszanowania praw człowieka. Jego działacze 1 stycznia ogłosili „Oświadczenie Karty 77”, w którym nawiązywali do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku, Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 roku oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 1966 roku. Działacze Karty 77 byli represjonowani i więzieni. W zasadzie aktywność opozycji zamarła w 1979 roku – po aresztowaniu i skazaniu W. Havla i jego najbliższych współpracowników.

Sytuacja uległa zmianie dopiero w 1989 roku, w związku z przemianami w Polsce, na Węgrzech i w NRD (upadek muru berlińskiego): 17 listopada za zezwoleniem władz odbyła się w Pradze manifestacja ku czci Jana Opletala, czeskiego studenta zamordowanego przez hitlerowców, która przekształciła się antykomunistyczną demonstrację, przeciwko której władze użyły siły. Doprowadziło to do fali manifestacji w całym kraju. Dalsze wydarzenia potoczyły się błyskawicznie: 19 listopada powstało Forum Obywatelskie – założony przez W. Havla ruch społeczno-polityczny na rzecz przemian, skupiający organizacje opozycyjne na czele z Kartą 77; jego odpowiednikiem na Słowacji było założone 20 listopada w Bratysławie Społeczeństwo przeciw Przemocy. Od 26 listopada prowadzone były rozmowy między przedstawicielami Forum a premierem rządu federalnego L. Adamcem. 27 listopada Forum ogłosiło swoje cele programowe w dokumencie „Czego chcemy”. 29 listopada uchylono zawarty w konstytucji zapis o kierowniczej roli partii komunistycznej, w grudniu ustąpiły dotychczasowe władze i utworzono rząd składający się przede wszystkim z działaczy Forum Obywatelskiego2. Pod koniec grudnia 1989 roku na stanowisko przewodniczącego Zgromadzenia Federalnego został wybrany A. Dubczek, a na prezydenta – W. Havel. W dniach 8 i 9 czerwca 1990 roku odbyły się wybory do obu izb (tj. Izby Ludowej i Izby Narodów) Zgromadzenia Federalnego oraz do parlamentów republikańskich – Czeskiej Rady Narodowej i Słowackiej Rady Narodowej. Przeprowadzono je na podstawie nowego, demokratycznego prawa wyborczego, opartego na zasadzie proporcjonalności, przy 5% zaporowym progu wyborczym (w ordynacji do Słowackiej Rady Narodowej – w interesie licznych zamieszkujących Słowację mniejszości narodowych – przyjęto próg 3%)3. Przyniosły one zwycięstwo ugrupowaniom demokratycznym. Zarówno kadencja nowo wybranego prezydenta (został nim ponownie W. Havel wybrany przez Zgromadzenie Federalne 5 lipca 1991 roku), jak i ciał przedstawicielskich, z góry – jeszcze przed wyborami – została określona na dwa lata. Parlament już w pierwszych miesiącach uchwalił dwa ważne akty prawne – 9 stycznia 1991 roku ustawę konstytucyjną – Kartę Podstawowych Praw i Wolności oraz 20 marca 1991 roku – ustawę o Sądzie Konstytucyjnym. Zreorganizowano aparat wymiaru sprawiedliwości, umożliwiono tworzenie niezależnych mediów. Jednak głównym zadaniem nowo wybranych organów przedstawicielskich było uchwalenie konstytucji, zarówno dla federacji, jak i obu składających się na nią republik.

Jednocześnie ze zmianami ustrojowymi przebiegała przebudowa ekonomiczna państwa. Uchylono przepisy konstytucji z 1960 roku dotyczące gospodarki i zastąpiono je nowymi, w tym dotyczącymi własności, przeprowadzono reformę bankowości, ogłoszono program prywatyzacji, znowelizowano kodeks cywilny, kodeks handlowy, prawo o notariacie itd. Zajęto się również procesem restytucji (reprywatyzacji), stosunkami własnościowymi ziemi oraz rehabilitacją. Próbowano też rozliczyć się z przeszłością – 4 września 1991 roku przyjęto tzw. ustawę lustracyjną4.

Należało jeszcze rozwiązać palącą kwestię wzajemnych relacji obu dotychczasowych członków federacji. Już w kwietniu 1990 roku zmieniono nazwę państwa na „Czeską i Słowacką Republikę Federacyjną” (z przyjętej miesiąc wcześniej „Czechosłowackiej Republiki Federacyjnej”). Przez dwa lata trwały tarcia między zwolennikami utrzymania federacji oraz separatystami (zarówno słowackimi, jak i czeskimi). Do podziału państwa doszło ostatecznie w 1992 roku, kiedy to po nieudanej próbie wyboru prezydenta (słowaccy deputowani byli przeciwni kandydaturze W. Havla) 17 lipca 1992 roku ogłoszono niezależność Republiki Słowackiej, a 25 listopada 1992 roku Zgromadzenie Federalne uchwaliło ustawę konstytucyjną o ustaniu istnienia federacji z dniem 31 grudnia 1992 roku. Od 1 stycznia 1993 roku istnieją dwa niezależne państwa: Republika Czeska i Republika Słowacka.

II. Konstytucja z 16 grudnia 1992 roku5 – analiza treści

Konstytucja Republiki Czeskiej została uchwalona przez Czeską Radę Narodową 16 grudnia 1992 roku – czyli jeszcze w czasie istnienia federacji – i weszła w życie 1 stycznia 1993 roku. Pracowano nad nią od dawna, gdyż państwu była potrzebna ustawa zasadnicza, obojętne czy miałoby być ono niezależne, czy pozostawać w federacji ze Słowacją.

Czeska ustawa zasadnicza jest konstytucją „sztywną” – zmienić ją można tylko w specjalnym trybie – za pomocą ustawy konstytucyjnej, do której uchwalenia wymagana jest zgoda 3/5 ustawowej liczby posłów i 3/5 obecnych senatorów6 (art. 9 ust. 1 w zw. z art. 39 ust. 4).

Władzę ustawodawczą sprawuje parlament, składający się z dwóch izb: Izby Poselskiej oraz Senatu, z wyraźną przewagą tej pierwszej. Uprzywilejowanie Izby Poselskiej przejawia się w jej istotniejszej roli w procesie ustawodawczym (to do niej kierowane są projekty ustaw, ona decyduje o ich ostatecznym brzmieniu, ma prawo odrzucenia weta prezydenckiego) oraz w sprawowaniu kontroli nad rządem. Ponadto Senat nie uczestniczy w procedurze ustawodawczej oraz w uchwalaniu ustawy o zamknięciu rachunków państwowych (czyli „raportu” rządu z wykonaniu budżetu). Natomiast w wypadku rozwiązania Izby Poselskiej to Senat gwarantuje zachowanie ciągłości władzy – jest uprawniony do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. Naczelnym organem władzy wykonawczej jest rząd powoływany przez Izbę Poselską (przy formalnym udziale prezydenta) i przed nią odpowiedzialny.

Głową państwa jest prezydent wybierany przez Zgromadzenie Narodowe. Pełni on głównie funkcje reprezentacyjne. Jest nieodpowiedzialny politycznie, a większość jego decyzji wymaga kontrasygnaty. Został wyposażony w prawo weta oraz jest uprawniony do rozwiązania Izby Poselskiej (w ściśle określonych sytuacjach).

Konstytucja składa się z Preambuły oraz ośmiu rozdziałów: I – Zasady podstawowe, II – Władza ustawodawcza, III – Władza wykonawcza, IV – Władza sądownicza, V – Najwyższy Urząd Kontroli, VI – Czeski Bank Narodowy, VII – Samorząd terytorialny, VIII – Postanowienia przejściowe i końcowe. Ponadto ustawami konstytucyjnymi dodano trzy załączniki: A – o jednostkach samorządu terytorialnego wyższego stopnia, B – o bezpieczeństwie Republiki Czeskiej, C – o referendum w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej.

1. Zasady podstawowe

Katalog zasad podstawowych otwiera zawarta w art. 1 deklaracja, iż Republika Czeska jest suwerennym, jednolitym i demokratycznym państwem prawa, opartym na poszanowaniu praw i wolności praw człowieka i obywatela. Zostaje ona rozwinięta w postanowieniach dalszych artykułów, mówiących o wolności jednostki do czynienia tego, co nie jest przez ustawę zakazane i o zakazie zmuszania jej do czynienia tego, co przez ustawę nie jest nakazane, o sądowej ochronie praw i wolności, zakazie pozbawienia obywatelstwa, ochronie środowiska naturalnego. Częścią porządku prawnego Republiki Czeskiej jest Karta Podstawowych Praw i Wolności7 (art. 3).

Konstytucja zabezpiecza prawa mniejszości – decyzje polityczne opierają się na woli większości wyrażonej w głosowaniu, ale rozstrzygnięcia te uwzględniają ochronę mniejszości.

Źródłem władzy jest lud. Wykonuje ją za pośrednictwem organów władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Przewidziana jest możliwość sprawowania jej bezpośrednio (czyli przez referendum).

Gwarancją demokratycznego ustroju są zasady: wspomniane już – wyodrębnienia trzech władz i dopuszczalności referendum – oraz wolności tworzenia partii politycznych, samorządności terytorialnej i zakazie zmian konstytucji ingerujących w istotę demokratycznego państwa prawnego oraz takiej interpretacji jej norm, która prowadziłaby do ograniczenia lub zagrożenia państwa prawnego.

W konstytucji nie umieszczono – inaczej niż np. w polskiej ustawie zasadniczej8 – katalogu źródeł prawa, ale właśnie w rozdziale I znajduje się przepis wiążący się z ich hierarchią – zgodnie z art. 10 ratyfikowane za zgodą Parlamentu i ogłoszone umowy międzynarodowe są częścią porządku prawnego Republiki Czeskiej, i mają prawo pierwszeństwa przed ustawą.

Istotne znaczenie ma art. 10 a, przewidujący możliwość przekazania – na podstawie umowy międzynarodowej – kompetencji władzy państwowej w określonych sprawach organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu9. Ratyfikacja takiego traktatu wymaga zgody Parlamentu (3/5 wszystkich posłów i 3/5 obecnych senatorów), chyba że w ustawie konstytucyjnej przewidziano konieczność przeprowadzenia referendum w tej kwestii. Zgodnie z art. 10 b rząd ma obowiązek informować Parlament o zobowiązaniach wynikających z przynależności państwa do organizacji międzynarodowych oraz organów międzynarodowych. Obie izby Parlamentu mają prawo przedstawiać swój punkt widzenia w kwestii przygotowywanych przez te organizacje i organy decyzji. Uprawnienia te mogą scedować na powołany ku temu wspólny organ.

W rozdziale I zawarto również postanowienia stwierdzające, że stolicą państwa jest Praga (art. 13), a jego symbolami są: małe i duże godło państwowe, flaga państwa, flaga prezydenta, pieczęć państwowa i hymn państwowy (art. 14). Kwestie te dokładnie uregulowane są w ustawie.

2. Władza ustawodawcza

Władza ustawodawcza należy do Parlamentu składającego się z dwóch izb: Izby Poselskiej oraz Senatu (art. 15). Jak już zostało zaznaczone, nie są one równoprawne. Wyraźnie rysuje się przewaga Izby Poselskiej.

Izba Poselska składa się z 200 posłów wybieranych na czteroletnią kadencję. Senat liczy 81 senatorów, wybieranych na sześcioletnią kadencję. Co dwa lata odnawiana jest jedna trzecia jego składu. Wybory do Parlamentu są powszechne, równe i bezpośrednie; odbywają się w głosowaniu tajnym (art. 18). W przypadku Izby Poselskiej głosy przeliczane są według zasady proporcjonalnej, w wypadku Senatu – większościowej. Czynne prawo wyborcze przysługuje każdemu obywatelowi, który ukończył 18 lat. Natomiast by móc kandydować do Izby Poselskiej, trzeba mieć ukończone 21 lat, do Senatu – 40 lat. Nie można być jednocześnie członkiem obu izb Parlamentu. Funkcji posła i senatora nie można łączyć ze sprawowaniem urzędu prezydenta Republiki, wykonywaniem funkcji sędziego i zajmowaniem innych stanowisk wskazanych w ustawie. Ponadto poseł lub senator będący członkiem rządu nie może być przewodniczącym lub wiceprzewodniczącym izby ani członkiem komitetów parlamentarnych, komisji śledczej lub komisji. Mandaty mają charakter wolny – deputowani pełnią je zgodnie ze swoim ślubowaniem i nie są związani żadnymi nakazami. Parlamentarzyści korzystają z immunitetu materialnego – za wykroczenia oraz swoje wypowiedzi w Izbie Poselskiej lub w Senacie odpowiadają tylko dyscyplinarnie. Przysługuje im również immunitet formalny – posła lub senatora można pociągnąć do odpowiedzialności karnej tylko za zgodą izby, której jest członkiem (art. 27). W przypadku braku zgody ściganie jest wykluczone na zawsze. Zatrzymanie deputowanego jest możliwe tylko na gorącym uczynku. Natychmiast musi być zawiadomiony o tym fakcie przewodniczący właściwej izby, do którego należy wydanie – w ciągu 24 godzin od zatrzymania – zgody na przekazanie sądowi. Jeśli nie zostanie ona udzielona, zatrzymanego należy zwolnić. Ostateczną decyzję w sprawie dopuszczalności pociągnięcia do odpowiedzialności wydaje wówczas izba na najbliższym posiedzeniu.

Obie izby obradują w sposób ciągły (mimo że konstytucja dla określenia stanu „gotowości” Parlamentu posługuje się pojęciem „sesji”)10. Pierwszą „sesję” (a w zasadzie posiedzenie) Izby Poselskiej zwołuje prezydent w ciągu trzydziestu dni od dnia wyborów. Jeżeli tego nie uczyni – Izba zbiera się trzydziestego dnia od dnia wyborów. Obie izby mogą przerwać sesję w drodze uchwały. Całkowity okres przerw nie może przekroczyć stu dwudziestu dni w roku. W czasie przerwy przewodniczący Izby Poselskiej lub Senatu może zwołać posiedzenie Izby (z własnej inicjatywy lub na żądanie prezydenta, rządu lub 1/5 członków Izby). Posiedzenia izb są jawne. Możliwe jest jej wyłączenie w przypadkach przewidzianych w ustawie. Dla podjęcia uchwały wymagana jest obecność co najmniej 1/3 członków Izby (art. 39 ust. 1). Decyzje zapadają bezwzględną większością głosów obecnych posłów lub senatorów, chyba że konstytucja stanowi inaczej (art. 39 ust. 2). Ustawa o ogłoszeniu stanu wojny, o wysłaniu wojsk poza terytorium państwa, o pobycie obcych wojsk na terytorium państwa, wynikających z udziału Czech w strukturach obronnych organizacji międzynarodowych wymaga zgody ponad połowy wszystkich posłów oraz ponad połowy wszystkich senatorów (art. 39 ust. 3). Jeszcze surowszy wymóg przewidziany jest dla uchwalenia ustawy konstytucyjnej lub dla przyjęcia umowy międzynarodowej, o której mowa w art. 10 a (czyli przekazującej kompetencje władzy państwowej w określonych sprawach organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu) – zgodę musi wyrazić ponad 3/5 ustawowej liczby posłów oraz ponad 3/5 obecnych senatorów (art. 39 ust. 4).

Każda izba wybiera swojego przewodniczącego i wiceprzewodniczących. Ich kompetencje szczegółowo określają ustawy oraz regulaminy izb. Jednak konstytucja przewiduje pewne szczególne uprawnienia przysługujące przewodniczącemu Izby Poselskiej. Mianowicie: odbiera on ślubowanie od prezydenta, przyjmuje oświadczenie o zrzeczeniu się przez niego urzędu, składa wniosek o mianowanie przewodniczącego rządu (w trzeciej próbie formowania gabinetu – więcej na ten temat w dalszej części), zwołuje, rozpoczyna i zamyka wspólne posiedzenia obu izb, i wreszcie podpisuje razem z prezydentem i premierem ustawy. W sytuacji opróżnienia urzędu prezydenta to właśnie przewodniczący Izby Poselskiej – na podstawie przepisu art. 66 – przejmuje część jego uprawnień (pozostałe wykonuje premier – zagadnienie to zostanie omówione dalej, w części artykułu poświęconej kompetencjom przewodniczącego rządu). Jeśli nastąpiłoby to w czasie rozwiązania Izby Poselskiej, kompetencje te wykonuje przewodniczący Senatu

Konstytucja przewiduje możliwość rozwiązania Izby Poselskiej przez prezydenta (art. 35). Może to jednak nastąpić tylko w ściśle, enumeratywnie wskazanych w konstytucji sytuacjach. Mianowicie, gdy:

1. Izba Poselska nie udzieli wotum zaufania nowo powołanemu rządowi, którego przewodniczącego mianował prezydent Republiki na wniosek przewodniczącego Izby Poselskiej
2. Izba Poselska w ciągu trzech miesięcy nie zajęła stanowiska wobec rządowego projektu ustawy, z którego rozpatrzeniem rząd związał kwestię wotum zaufania (czyli ani go nie uchwaliła, ani nie odrzuciła)
3. sesja Izby Poselskiej zostanie przerwana na okres dłuższy niż jest to dopuszczalne (czyli ponad 120 dni)
4. Izba Poselska jest niezdolna do podejmowania decyzji przez czas dłuższy niż trzy miesiące

Generalnie chodzi więc o sytuacje, gdy Izba Poselska nie jest w stanie prawidłowo funkcjonować. Jej rozwiązanie jest jednak niemożliwe, jeśli do upływu kadencji pozostało mniej niż trzy miesiące. Konstytucja nie przewiduje możliwości przedterminowego rozwiązania Senatu, jak również samorozwiązania się którejś z izb Parlamentu.

Mimo rozwiązania Izby Poselskiej funkcjonuje Senat. Zapewnia on kontynuację prac legislacyjnych Parlamentu (art. 33). Przysługuje mu prawo uchwalania dekretów z mocą ustawy w sprawach, które nie mogą zostać odłożone, a wymagają uregulowania w formie ustawy (art. 33 ust. 1). Niedopuszczalne jest regulowanie w ten sposób kwestii związanych z konstytucją, budżetu państwa, zamknięcia rachunków państwowych, ordynacji wyborczej i umów międzynarodowych, o których mowa w omówionym wcześniej art. 10 konstytucji. Dekrety z mocą ustawy podpisuje przewodniczący Senatu, prezydent i przewodniczący rządu; ogłasza je się jak „zwykłe” ustawy. Dla swej ważności wymagają przyjęcia na pierwszym posiedzeniu Izby Poselskiej – jeśli tak się nie stanie – tracą moc (art. 33 ust. 5).

Do funkcji Parlamentu należą: funkcja kreacyjna, ustawodawcza i kontrolna.

Funkcja kreacyjna przejawia się przede wszystkim w prawie wyboru prezydenta (o czym dalej). Izba Poselska ma ponadto prawo zgłaszania prezydentowi wniosku dotyczącego mianowania prezydenta i wiceprezydenta Najwyższego Urzędu Kontroli. Natomiast Senat wyraża zgodę na mianowanie przez prezydenta sędziów Sądu Konstytucyjnego.

Niewątpliwie najistotniejszą funkcją Parlamentu jest funkcja ustawodawcza.

Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje posłowi, grupie posłów, Senatowi (ale nie senatorom – identycznie jak w Polsce), rządowi oraz organowi przedstawicielskiemu jednostki samorządu terytorialnego wyższego szczebla (art.41 ust. 2). Wyjątkiem jest – co w pełni zrozumiałe – projekt ustawy budżetowej oraz zamknięcia rachunków państwowych (czyli sprawozdania z wykonania budżetu). Może je wnosić jedynie rząd. Inicjatywa ustawodawcza nie przysługuje prezydentowi, co jest związane z przyjęciem klasycznego modelu systemu parlamentarnego.

Projekty ustaw są wnoszone do Izby Poselskiej (41 ust. 1). Rząd ma prawo ustosunkować się do każdego projektu (art. 42). Jeżeli nie uczyni tego w ciągu trzydziestu dni, uważa się, że wyraził zgodę. Konstytucja nie ogranicza Izbie czasu, w jakim ma zakończyć prace legislacyjne nad wniesionym projektem ustawy, z jednym wszak wyjątkiem – w sytuacji, gdy rząd zwiąże z nim wniosek o wotum zaufania, Izba Poselska może zostać zobowiązana do rozpatrzenia go w terminie trzech miesięcy. Jeżeli tego nie uczyni, może zostać rozwiązana przez prezydenta.

Uchwalony przez Izbę Poselską projekt ustawy zostaje przekazany do Senatu (art. 45), który może w ciągu 30 dni projekt przyjąć, odrzucić, zaproponować poprawki lub oświadczyć, że nie zajmie stanowiska (art. 46). Ta ostatnia opcja nie dotyczy ustaw wymagających uchwalenia głosami obu izb11. Jeśli nie zajmie stanowiska w ciągu 30 dni lub oświadczy, że nie uczyni tego, projekt uważa się za przyjęty. W związku z tym zostaje przekazany prezydentowi do podpisu w brzmieniu przyjętym przez Izbę Poselską. W przypadku odrzucenia projektu Izba Poselska w ciągu 10 dni może mimo to go uchwalić. Musi to nastąpić bezwzględną większością głosów ustawowej liczby posłów (art. 47 ust. 1). Natomiast, gdy Senat wprowadził do projektu poprawki – Izba Poselska głosuje nad projektem w brzmieniu nadanym mu przez Senat (art. 47 ust. 2). Jeżeli nie uchwali go w takim kształcie, głosuje ponownie nad wersją bez senackich poprawek (art. 47 ust. 3). Sytuacja przedstawia się identycznie jak w wypadku, gdy Senat projekt odrzuci – jeżeli Izba przyjmie go bezwzględną większością głosów ustawowej liczby posłów – jest on uchwalony.

Uchwalona ustawa przekazywana jest prezydentowi do podpisu. Może on skorzystać z prawa weta (nie ma tej możliwości w przypadku ustaw konstytucyjnych) – odmówić podpisania i w ciągu 15 dni wraz z uzasadnieniem zwrócić projekt do Izby Poselskiej w celu ponownego rozpatrzenia (art. 50 ust. 1). By odrzucić prezydenckie weto, ustawa musi zostać uchwalona ponownie bezwzględną większością głosów ustawowej liczby posłów (art. 50 ust. 2). W takiej sytuacji prezydent musi ustawę podpisać.

By ustawa mogła wejść w życie musi zostać podpisana przez przewodniczącego Izby Poselskiej, prezydenta, przewodniczącego rządu, a następnie opublikowana w Dzienniku Urzędowym Republiki Czeskiej.

Izba Poselska sprawuje kontrolę nad rządem i podległą mu administracją (Senat w świetle konstytucji nie ma żadnych kompetencji kontrolnych). Przejawia się ona w udzieleniu (lub nie) wotum zaufania nowo sformowanemu rządowi (art. 68). Możliwe jest również złożenie w każdym czasie wniosku o uchwalenie wotum nieufności. Jego przyjęcie przez Izbę Poselską skutkuje dymisją rządu.

Niewątpliwie funkcja kontrolna jest realizowana w trakcie corocznej debaty nad projektem ustawy o zamknięciu rachunków państwowych, podczas której Izba Poselska dokonuje oceny Rady Ministrów. Natomiast pozostałe uprawnienia przysługujące posłom w stosunku do rządu dotyczą możliwości uzyskania informacji na temat jego bieżącej działalności. Izba Poselska ma bowiem prawo zażądać uchwałą osobistego stawiennictwa członka rządu na posiedzeniu w celu udzielenia informacji. Podobne kompetencje mają komitety, komisje i komisje śledcze, z tymże jeśli nie zażądają wyraźnie osobistego stawiennictwa danego członka rządu, może go zastąpić zastępca lub inny członek. Ponadto każdy poseł ma prawo interpelacji do rządu lub poszczególnych jego członków. Czas udzielenia odpowiedzi na interpelację wynosi trzydzieści dni.

Dla zbadania sprawy o charakterze publicznym Izba Poselska może, na wniosek 1/5 posłów, powoływać komisje śledcze.

Stanowisko Parlamentu jest decydujące w kwestiach związanych z polityką zagraniczną. Do niego należy decyzja o ogłoszeniu stanu wojny, co może nastąpić w razie zbrojnej napaści na terytorium państwa lub gdy wyniknie to z konieczności wypełnienia międzynarodowych zobowiązań o wspólnej obronie przeciw agresji (art. 43 ust. 1). Również to Parlament decyduje o udziale państwa w systemach obronnych organizacji międzynarodowych, których Czechy są członkiem (art.43 ust. 2). Wreszcie do niego należy decyzja o wysłaniu wojsk poza terytorium państwa oraz wydanie zgody do stacjonowanie obcych wojsk w Czechach (art. 43 ust. 3).

W świetle art. 49 zgoda obu izb Parlamentu wymagana jest do ratyfikacji traktatów:

• wpływających na prawa lub obowiązki osób
• mających polityczną naturę (np. sojusze woskowe, traktaty pokojowe)
• skutkujących przystąpieniem Czech do organizacji międzynarodowej
• umowy gospodarcze o charakterze ogólnym
• dotyczące spraw należących do materii ustawowej

Władza wykonawcza

a) Prezydent Republiki

Prezydenta Republiki konstytucja określa jako „głowę państwa” i włącza go do władzy wykonawczej (art. 54). Wyznacza mu jednak tylko rolę arbitra, i to bez daleko idących uprawnień12. Jest on wybierany na pięcioletnią kadencję na wspólnym posiedzeniu obu izb Parlamentu. Wybory odbywają się w ciągu ostatnich trzydziestu dni kadencji urzędującego prezydenta (w razie opróżnienia urzędu – w ciągu trzydziestu dni od tego faktu). Bierne prawo wyborcze posiada każdy obywatel, który ma prawo wybieralności do senatu, czyli ukończone 40 lat. Nie można być wybranym więcej niż dwa razy z rzędu. Procedura wyborcza została uregulowana w art. 58. Prawo wysunięcia kandydatury przysługuje grupie co najmniej dziesięciu posłów lub senatorów. Prezydentem Republiki zostaje kandydat, który uzyska bezwzględną większość głosów wszystkich posłów i bezwzględną większość głosów wszystkich senatorów. Jeżeli odpowiedniej liczby głosów nie uzyskał żaden z kandydatów – w ciągu czternastu dni odbywa się druga tura wyborów. Bierze w niej udział kandydat, który uzyskał największą liczbę głosów posłów oraz kandydat, który uzyskał największa liczbę głosów senatorów. W sytuacji, gdy jest więcej osób, które uzyskały taką samą (największą) liczbę głosów w danej izbie, sumuje się uzyskane przez nich głosy w obu izbach. Do drugiej tury przechodzi ten kandydat, który ma ich więcej. Prezydentem zostaje ten, który w głosowaniu uzyska bezwzględną większość głosów (znów liczonych odrębnie dla każdej z izb) obecnych posłów i senatorów. W przypadku, gdy do tego nie dojdzie w ciągu czternastu dni, odbywa się trzecia tura głosowania, w której biorą udział kandydaci z drugiej tury. Wybrany zostaje ten kandydat, który uzyska bezwzględną większość (liczonych łącznie) głosów obecnych deputowanych z obu izb. Jeżeli i tym razem nie udało się wyłonić zwycięzcy – przeprowadza się nowe wybory.

Warunkiem objęcia urzędu przez prezydenta-elekta jest złożenie przez niego ślubowania na wspólnym posiedzeniu obu izb Parlamentu na ręce przewodniczącego Izby Poselskiej.

Funkcji prezydenta nie można łączyć ze stanowiskiem sędziego oraz członka Parlamentu. Konstytucja nic natomiast nie wspomina o wymogu bezpartyjności (lub obowiązku zawieszenia członkostwa w partii czy innej organizacji o charakterze politycznym). Uważa się jednak, że zasada taka wynika z przyjętej „koncepcji sprawowania tej funkcji w systemie parlamentarnym13”.

Z nieodpowiedzialnością prezydenta wiąże się instytucja kontrasygnaty. Część jego decyzji dla swej ważności wymaga podpisu premiera lub wskazanego przez niego ministra, ale – co charakterystyczne dla czeskiego systemu i jest przejawem zasady solidarnej odpowiedzialności rządu – nie osoba podpisująca bierze na siebie odpowiedzialność za podpisany akt, ale cały gabinet.

Wśród kompetencji prezydenta niewiążących się z obowiązkiem kontrasygnaty (tzw. Prerogatyw, wymienionych w art. 62) należy wskazać, w pierwszej kolejności, kompetencje w stosunku do Parlamentu. Mianowicie, prezydent zarządza wybory do Izby Poselskiej i Senatu. Zgodnie z konstytucją muszą się one odbyć na trzydzieści dni przed końcem kadencji izby, natomiast w przypadku rozwiązania Izby Poselskiej – w ciągu 60 dni od tego faktu. Prezydent zwołuje pierwszą sesję Izby Poselskiej (najpóźniej w trzydziestym dniu od wyborów), w ściśle określonych okolicznościach (o czym była już mowa) ma prawo jej rozwiązania. Może występować do przewodniczącego danej izby o zwołanie posiedzenia w czasie przerwy międzysesyjnej.

Uprawnienia związane z procesem ustawodawczym ograniczają się właściwie do prawa weta, o czym była już mowa. Prezydent może ponadto uczestniczyć w posiedzeniach obu izb Parlamentu, ich komitetów i komisji oraz zabierać na nich głos.

Charakterystyczne dla ustroju czeskiego jest to, że prezydent nie ma prawa inicjatywy ustawodawczej.

Drugą grupę prerogatyw stanowią uprawnienia w stosunku do rządu. Prezydent mianuje i odwołuje premiera i pozostałych członków rządu oraz przyjmuje ich dymisje, odwołuje rząd i przyjmuje jego dymisję. Do czasu mianowania nowego rządu powierza mu sprawowanie funkcji.

Prezydent ma prawo być obecnym na posiedzeniu rządu, żądać od jego członków wyjaśnień, a także rozpatrywać z nimi problemy należące do ich kompetencji.

Prerogatywy w stosunku do władzy sądowniczej są dość ograniczone – prezydent powołuje na wniosek Senatu sędziów Sądu Konstytucyjnego oraz samodzielnie mianuje jego przewodniczącego i wiceprzewodniczących. Ponadto, spośród sędziów mianuje przewodniczącego i wiceprzewodniczących Sądu Najwyższego. Do prezydenta należy stosowanie prawa łaski. Natomiast mianowanie sędziów oraz ogłaszanie amnestii wymaga już kontrasygnaty.

Konstytucja wskazuje jeszcze dwa „samodzielne” uprawnienia prezydenta o charakterze kreacyjnym – mianowanie prezydenta i wiceprezydenta Najwyższego Urzędu Kontroli oraz członków Rady Bankowej Czeskiego Banku Narodowego.

Nowelizując konstytucję w związku z mającym nastąpić przystąpieniem Republiki Czeskiej do Unii Europejskiej14, dodano dwie prerogatywy o charakterze „jednorazowym” – to prezydent zarządza referendum w sprawie przystąpienia do UE i ogłasza jego wynik.

Pozostałe uprawnienia (wskazane w art. 63) wiążą się z obowiązkiem kontrasygnaty. A są to typowe obowiązki głowy państwa, tj. związane z reprezentacją państwa na arenie międzynarodowej (reprezentacja państwa na zewnątrz, zawieranie i ratyfikowanie umów międzynarodowych, przyjmowanie szefów misji dyplomatycznych państw obcych oraz wysyłanie i odwoływanie przedstawicieli dyplomatycznych za granicę), zarządzanie wyborów do Izby Poselskiej i Senatu, przyznawanie i nadawanie odznaczeń państwowych. Prezydent jako naczelny dowódca sił zbrojnych mianuje i awansuje generałów. Ponadto, jak już zostało wspomniane, mianuje sędziów i ma prawo ogłaszania amnestii.

Zaznaczyć należy, że katalog prerogatyw wymienionych w konstytucji ma charakter zamknięty – nie można go rozszerzyć. Inaczej jest z kompetencjami prezydenta wymagającymi kontrasygnaty. W ich wypadku konstytucja przewiduje możliwość przekazania ustawą dodatkowych uprawnień.

Za wykonywanie swych funkcji prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej ani też karnej (wiąże się to z zasadą nietykalności; jest wyłączona „na zawsze”), administracyjnej czy cywilnej (co jest charakterystyczne dla systemu czeskiego)15.

Prezydent ponosi jedynie odpowiedzialność konstytucyjną przed Sądem Konstytucyjnym za zdradę stanu (art. 65). Może być postawiony w stan oskarżenia przez Senat. Jako karę konstytucja przewiduje pozbawienie urzędu oraz utratę zdolności ponownego jego objęcia.

Poza wyżej wskazanym wypadkiem urząd prezydenta może zostać opróżniony na skutek śmierci oraz rezygnacji, którą może złożyć na ręce przewodniczącego Izby Poselskiej.

W przypadku opróżnienia urzędu prezydenta lub w sytuacji, gdy zostanie stwierdzone przez Izbę Poselską i Senat, że nie może on sprawować z ważnych przyczyn urzędu, jego funkcję przejmują przewodniczący Izby Poselskiej (w przypadku, gdy ma to miejsce w okresie, gdy Izba Poselska jest rozwiązana – przewodniczący Senatu) oraz premier (art. 66). Przewodniczący rządu sprawuje te funkcje, które wiążą się z koniecznością kontrasygnaty. Nie wolno mu jednak zarządzić wyborów do Izby Poselskiej oraz Senatu oraz mianować i awansować generałów. Na przewodniczącego są natomiast scedowane kompetencje wobec Parlamentu.

b) Rząd

W świetle konstytucji naczelnym organem władzy wykonawczej jest rząd (art. 67 ust. 1). Jest to organ kolegialny, składający się z przewodniczącego, wiceprzewodniczących i ministrów. Procedurę formowania gabinetu regulują przepisy art. 68 ust. 2-4. Wszczynana jest ona przez prezydenta, który mianuje przewodniczącego rządu. Następnie prezydent, na wniosek przewodniczącego, powołuje pozostałych członków rządu i powierza im kierowanie ministerstwami lub innymi urzędami. Rząd w ciągu trzydziestu dni od mianowania występuje przed Izbą Poselską z wnioskiem o udzielenie mu wotum zaufania. Do jego uzyskania wymagana jest bezwzględna większość głosów obecnych posłów. W przypadku nieudzielenia wotum, powyższa procedura jest powtarzana. Jeżeli i tym razem nie dojdzie do powołania gabinetu – inicjatywa przechodzi do Izby Poselskiej – rola prezydenta ograniczona jest do mianowania premierem osoby wskazanej przez przewodniczącego Izby Poselskiej. Oczywiście sformowany gabinet musi uzyskać wotum zaufania. Jeżeli ten tryb również zakończy się fiaskiem – prezydent ma prawo rozwiązać Izbę (art. 35 ust. 1 lit. b).

Ewentualnych zmian w składzie rządu, dokonywanych już w trakcie jego funkcjonowania, dokonuje prezydent na wniosek premiera.

Członek Rady Ministrów nie może jednocześnie pełnić funkcji prezydenta, sędziego oraz prowadzić działalności, której charakter byłby sprzeczny z zajmowanym stanowiskiem w rządzie.

Rząd jest politycznie odpowiedzialny przed Izbą Poselską (art. 68 ust. 1). Jest to odpowiedzialność solidarna – posłowie nie mają możliwości wyrażenia wotum nieufności poszczególnym ministrom, ale całemu gabinetowi (art. 72 ust. 1). Konieczne do tego jest wniesienie pisemnego wniosku przez minimum pięćdziesięciu posłów. Do jego uchwalenia potrzebna jest zgoda większości wszystkich posłów (art. 72 ust. 2). Ponadto rząd może z własnej inicjatywy zwrócić się do Izby Poselskiej o udzielenie mu wotum zaufania lub razem z projektem ustawy wnieść wniosek o wyrażenie wotum zaufania (art. 71).

Przewodniczący rządu składa dymisję na ręce prezydenta. Pozostali jego członkowie robią to za pośrednictwem premiera.

Rząd składa dymisję, jeżeli odrzucona została jego prośba o wotum zaufania, przegłosowano wotum nieufności oraz zawsze po wyborach parlamentarnych – po ukonstytuowaniu się nowo wybranej Izby Poselskiej. W tych wypadkach prezydent nie może odmówić przyjęcia dymisji. Natomiast jeśli doszłoby do sytuacji, iż rząd zgodnie z konstytucją powinien podać się do dymisji, a tego nie czyni – prezydent odwołuje go z własnej inicjatywy (art. 75).

Rząd jest organem kolegialnym, podejmuje uchwały zwykłą większością głosów.

Pracami rządu kieruje jego przewodniczący – organizuje prace, kieruje posiedzeniami, występuje w jego imieniu oraz wykonuje inne czynności przewidziane w konstytucji (m.in. jak już zostało wspomniane, w przypadku opróżnienia urzędu prezydenta pełni część jego funkcji) oraz w ustawach. Zastępuje go wiceprzewodniczący lub inny upoważniony członek rządu.

W celu wykonania ustawy oraz w jej granicach rząd jest upoważniony do wydawania rozporządzeń. Podpisywane są one przez przewodniczącego oraz odpowiedniego członka rządu.

Rządowi ponadto w pewnych sytuacjach przysługują uprawnienia związane z działaniami militarnymi (art. 43 ust. 4 i 5), mianowicie: może zadecydować o wysłaniu wojsk poza terytorium państwa lub o stacjonowaniu obcych wojsk na jego terytorium, pod warunkiem jednak, iż miałoby to trwać przez okres krótszy niż 60 dni oraz było związane z:

1. wypełnianiem zobowiązań wynikających z traktatów, lub
2. udziałem w operacjach pokojowych na podstawie decyzji organizacji międzynarodowej, której Czechy są członkiem, lub
3. udziałem w operacjach ratunkowych związanych z katastrofami naturalnymi lub przemysłowymi

Rząd może również pozwolić obcym wojskom na przemarsz lub przelot przez terytorium Czech oraz zadecydować o wysłaniu czeskich wojsk na manewry poza granicami państwa, jak również zgodzić się na udział wojsk obcych w ćwiczeniach zorganizowanych na terytorium Czech.

W powyższych wypadkach rząd ma obowiązek bez zwłoki poinformować Parlament o swojej decyzji. Każda z izb ma prawo uchylenia jej na drodze uchwały podjętej bezwzględną większością głosów wszystkich deputowanych (art. 43 ust. 6).

W rozdziale dotyczącym władzy wykonawczej zawarto również postanowienia (art. 80) dotyczące oskarżyciela publicznego (prokuratora). Reprezentuje on oskarżenie publiczne w postępowaniu karnym, jak również wykonuje inne zadania. Jego pozycję i kompetencje określa ustawa. Zgodnie z nią prokuratura jest centralnym organem administracji publicznej podległym ministrowi sprawiedliwości. W związku z tym odpowiedzialność polityczną za jej działania ponosi rząd. Składa się ona z Najwyższej Prokuratury, której prezesa – na wniosek ministra sprawiedliwości – mianuje i odwołuje rząd, oraz prokuratur niższych szczebli (państwowych, krajowych, powiatowych, a w czasie gotowości wojennej państwa – wyższych i niższych polowych prokuratur wojskowych), których powołuje – na wniosek prezesa Najwyższej Prokuratury – Minister Sprawiedliwości16.

4. Sądownictwo

Władzy sądowniczej poświęcono rozdział IV konstytucji. Sprawują ją w imieniu Republiki niezawisłe sądy (art. 81). Sędziowie są niezawiśli i bezstronni (art. 82 ust. 1), czego gwarancją jest ich nieodwołalność i nieprzenoszalność do innego sądu bez ich zgody. Ewentualne wyjątki określa ustawa i są one głównie związane z odpowiedzialnością dyscyplinarną. Oczywiście stanowiska sędziego nie można łączyć z innym funkcjami17.

a) Sąd Konstytucyjny

Sąd Konstytucyjny jest odpowiedzialny za ochronę porządku konstytucyjnego (art. 83). Składa się z 15 sędziów mianowanych na dziesięcioletnią kadencję przez prezydenta Republiki za zgodą Senatu. Sędzią może być mianowany jedynie obywatel nieskazitelnego charakteru, posiadający bierne prawo wyborcze do Senatu, wyższe wykształcenie prawnicze oraz co najmniej dziesięcioletni okres praktyki w zawodzie prawniczym. Przysługuje mu immunitet formalny – może być pociągnięty do odpowiedzialności tylko za zgodą Senatu (brak takiej zgody powoduje, że ściganie jest na zawsze wykluczone), natomiast na jego zatrzymanie potrzebna jest zgoda przewodniczącego Senatu, a o dopuszczalności ścigania i jego ostatecznym terminie rozstrzyga Senat na najbliższym posiedzeniu. Korzysta również z immunitetu materialnego w zakresie wykroczeń.

Kompetencje Sądu Konstytucyjnego (art. 87) można podzielić na kilka grup:

1. Orzekanie o uchyleniu:
   • ustaw lub ich poszczególnych postanowień, jeśli są niezgodne z porządkiem konstytucyjnym (konstytucją, ustawą konstytucyjną lub umową międzynarodową, o której mowa w art. 10, czyli ratyfikowaną za zgodą Parlamentu)
   • innych przepisów (czyli aktów niższego rzędu niż ustawa) lub ich poszczególnych postanowień, jeśli są niezgodne z porządkiem konstytucyjnym lub z ustawą. W pierwszym wypadku, zgodnie z ustawą o Sądzie Konstytucyjnym, podmiotami uprawnionymi do złożenia wniosku o uchylenie są: prezydent Republiki, grupa posłów (co najmniej czterdziestu jeden) lub senatorów (co najmniej siedemdziesięciu jeden), jeden ze składów Sądu Konstytucyjnego, wnioskodawca skargi konstytucyjnej (jeżeli wiąże się to ze sprawą) oraz sąd powszechny (jeżeli dojdzie do wniosku, że ustawa, mająca być podstawą orzeczenia, jest niezgodna z konstytucją); natomiast w drugim – wyżej wymienione podmioty oraz rząd18.

   Ustawa może przewidywać, że o uchyleniu przepisów prawnych lub ich poszczególnych postanowień – jako niezgodnych z ustawą – może orzekać Najwyższy Sąd Administracyjny.

2. Rozstrzyganie skarg konstytucyjnych:
   • wnoszonych przez organy samorządu terytorialnego na niezgodną z ustawą ingerencję państwa w ich działalność
   • wnoszonych na prawomocne rozstrzygnięcie lub naruszenie przez organy władzy publicznej konstytucyjnie zagwarantowanych podstawowych praw i wolności
3. Grupa kompetencji związanych z funkcjonowaniem administracji państwowej, np. rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między organami państwowymi i organami jednostek samorządu terytorialnego, jeśli zgodnie z ustawą nie należy to do właściwości innego organu (zgodnie z konstytucją ustawa może przekazać tę kompetencję Najwyższemu Sądowi Administracyjnemu), orzekanie w kwestiach dotyczących mandatu posła i senatora (ważności wyboru, utraty prawa wybieralności, niepołączalności funkcji) czy w sprawie wniosku prezydenta Republiki o uchylenie uchwały Izby Poselskiej i Senatu, stwierdzającej opróżnieniu urzędu prezydenta albo o niemożliwości jego sprawowania. Sąd Konstytucyjny pełni również funkcję, jaką w Polsce Trybunał Stanu – orzeka o konstytucyjnym oskarżeniu prezydenta Republiki przez Senat.
4. Pozostałe kompetencje, które moglibyśmy określić jako związane ze sprawami międzynarodowymi:
   • decydowanie o środkach niezbędnych dla wykonania rozstrzygnięcia sądu międzynarodowego, które jest dla Republiki Czeskiej wiążące, jeśli nie można wykonać go inaczej
   • orzekanie o środkach odwoławczych od decyzji prezydenta odmawiającej ogłoszenia referendum w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej
   • rozstrzyganie, czy referendum w sprawie wejścia do Unii Europejskiej było przeprowadzone zgodnie z ustawą konstytucyjną o referendum dotyczącym przystąpienia Republiki Czeskiej do Unii Europejskiej oraz ustawą wprowadzającą ją w życie
   • orzekanie o zgodności umowy międzynarodowej, o której mowa w art. 10 a lub 49 o zgodności z porządkiem konstytucyjnym – zgodnie z konstytucją proces ów ma mieć miejsce przed ratyfikacją traktatu i stanowi jej warunek

5. Inne organy

W rozdziale V konstytucji znajduje się szczątkowa regulacja Najwyższego Urzędu Kontroli. W zasadzie możemy najwyżej mówić o „zakotwiczeniu” tej instytucji w ustawie zasadniczej. W jednym artykule (art. 97) wskazano jedynie, że organ ten jest niezawisły, sprawuje kontrolę gospodarowania majątkiem państwowym oraz wykonania budżetu, a na jego czele stoją prezydent i wiceprezydent, mianowani przez prezydenta Republiki na wniosek Izby Poselskiej. Natomiast pozycję, kompetencje i strukturę Urzędu określa ustawa.

Podobnie uboga jest regulacja Czeskiego Banku Narodowego. W rozdziale VI, składającym się z jednego artykułu (art. 98), wskazano jedynie główny cel jego działalności, jakim jest troska o stabilność pieniądza. Ponadto zagwarantowano jego niezależność, zastrzegając, że jakakolwiek ingerencja w funkcjonowanie banku może mieć miejsce tylko na podstawie ustawy.

6. Samorząd terytorialny

Zgodnie z konstytucją jednostki samorządu terytorialnego są terytorialnymi społecznościami obywateli mającymi prawo do samorządu (art. 100 ust. 1). Ustawa określa, kiedy stanowią one jednocześnie obwody administracyjne. Są korporacjami publicznoprawnymi, mogą posiadać własny majątek, prowadzą gospodarkę na podstawie własnego budżetu.

Podstawowymi jednostkami samorządu terytorialnego są gminy. Jednostkami wyższego szczebla są kraje (art. 99).

Jednostki samorządu administrowane są przez organy przedstawicielskie, wybierane w tajnym głosowaniu w wyborach powszechnych, równych i bezpośrednich na czteroletnią kadencję. Zgodnie z konstytucją mogą w granicach swych kompetencji wydawać powszechnie obowiązujące zarządzenia. Organ przedstawicielski gminy decyduje w sprawach samorządu, chyba że są one przekazane organowi jednostki wyższego stopnia. Możliwe jest powierzenie organom samorządu na drodze ustawy wykonywanie zadań administracji państwowej.

Konstytucja zastrzega, że jakakolwiek ingerencja ze strony państwa w działalność samorządu jest możliwa tylko w sytuacji, gdy wymaga tego ochrona prawa, i tylko w sposób określony ustawą (art. 105). Na ewentualne bezprawne działania ze strony państwa, godzące w niezależność samorządu, przysługuje skarga konstytucyjna.

Obecnie (od 1 stycznia 2000 r.), na podstawie ustawy konstytucyjnej nr 347/1997 Sb, na terenie Republiki Czeskiej istnieje czternaście wyższych jednostek samorządu terytorialnego – trzynaście krajów i Miasto Stołeczne Praga. Nie pokrywa się on z podziałem administracji rządowej i sądowej na siedem województw (oraz miasto Praga), pochodzącym jeszcze z 1960 roku.

III. Podsumowanie

Gdybyśmy w kilku słowach chcieli podsumować rozważania na temat konstytucji Republiki Czeskiej, należałoby się zgodzić z M. Krukiem, iż na pierwszy plan wysuwa się fakt, że „kształtuje ona bardzo klasyczny i konsekwentny system parlamentarny, głęboko osadzony we własnej i europejskiej tradycji, bez licznych »nowości« ustrojowych i daleko idących racjonalizacji, a zwłaszcza bez strachu, że tradycyjne reguły parlamentaryzmu nie wystarczą do niezakłóconego przeprowadzenia reform politycznych i ekonomicznych19”.

---

1. Autor publikacji jest absolwentem prowadzonych przez Instytut Nauk Prawnych PAN oraz Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka Studiów Podyplomowych „Prawa i wolności człowieka” (dawnej Szkoły Praw Człowieka).
2. E. Gdulewicz, [w:] Ustroje państw współczesnych, red. E. Gdulewicz, Lublin 2002, s. 66; zob. też M. Szczepaniak, [w:] M. Szczepaniak, S. Zyborowicz, Przebudowa ustroju politycznego na Węgrzech i w Czechosłowacji, Poznań 1995, s. 53 i n.
3. M. Szczepaniak, [w:] M. Szczepaniak, S. Zyborowicz, Przebudowa ustroju…, s. 61 i n.
4. M. Kruk, Wstęp, [w:] Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994, s. 18-19; zob. też M. Szczepaniak, [w:] M. Szczepaniak, S. Zyborowicz, Przebudowa ustroju…, s. 70 i n.
5. Tekst jest dostępny po polsku: zob. Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994; Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, Wydawnictwo Sejmowe, Łódź 1994. Zaznaczyć trzeba, że są to teksty pierwotne konstytucji – nie uwzględniają jej nowelizacji. Natomiast w Internecie na stronie http://www.legislationline.org/documents/section/constitutions dostępny jest tekst konstytucji w języku czeskim oraz angielskim, uwzględniający jej dotychczasowe zmiany.
6. Dotychczas uchwalono ich siedem, z czego najistotniejsze to: ustawa konstytucyjna nr 347/1997, dotycząca zmiany systemu terytorialnego, nr 110/1998 Sb dotycząca bezpieczeństwa państwa (stanów nadzwyczajnych) oraz nr 515/2002 Sb, dotycząca referendum związanego z przystąpieniem Republiki Czeskiej do Unii Europejskiej.
7. Inaczej sytuacja wyglądała na Słowacji, gdzie włączono część postanowień Karty Podstawowych Praw i Wolności bezpośrednio do uchwalonej 1 września 1992 roku. konstytucji. W Czechach adaptacja taka nie była możliwa, z uwagi na towarzyszące temu zdarzeniu spory. W związku z tym konstytucja nie reguluje podstawowych praw i wolności, odwołując się do w tym zakresie do Karty. Zastosowany zabieg sprawia, że jej postanowienia mają rangę konstytucyjną. Rozwiązanie takie rodzi pewne problemy interpretacyjne, gdyż niektóre postanowienia Karty i konstytucji pozostają w sprzeczności. Ponadto niektóre sformułowania są już – w związku z rozpadem Czechosłowacji – nieaktualne. Więcej o samej Karcie Podstawowych Praw i Wolności – M. Myślińska, F. Radoniewicz, Karta Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej, http://mlodszaeuropa.pl/.
8. Art. 87 konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku.
9. Postanowienie to było wprowadzone w związku z planowanym przystąpieniem do Unii Europejskiej oraz uznaniu jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze.
10. E. Gdulewicz, [w:] Ustroje państw…, red. E. Gdulewicz, s. 78.
11. Uchwalenie ustawy konstytucyjnej, ordynacji wyborczej, ustawy o zasadach obradowania i kontaktach obu izb oraz o ich stosunkach zewnętrznych, regulaminu Senatu oraz zawarcie umów międzynarodowych, o których mowa w art. 10a i art. 49 (omówiony w dalszej części).
12. M. Kruk, Wstęp…, s. 28.
13. E. Gdulewicz, [w:], Ustroje państw…, red. E. Gdulewicz, s. 87.
14. Ustawa konstytucyjna 515/2002 Sb związana z referendum o przystąpieniu Republiki Czeskiej do UE.
15. E. Gdulewicz, [w:], Ustroje państw…, red. E. Gdulewicz, s. 87.
16. E. Gdulewicz, [w:], Ustroje państw…, red. E. Gdulewicz, s. 93.
17. Konstytucja wskazuje na funkcję prezydenta Republiki, członka parlamentu, stanowiska w administracji publicznej oraz przewiduje, że inną działalność, którą sędzia nie może się zajmować, wskaże ustawa.
18. E. Gdulewicz, [w:], Ustroje państw…, red. E. Gdulewicz, s. 95.
19. M. Kruk, Wstęp…, s. 25.