Karta Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej

Marzena Myślińska i Filip Radoniewicz1

I. Rys historyczny

W 1989 r. w wyniku przemian nazywanych „aksamitną rewolucją”2 Czechosłowacja stała się państwem w pełni suwerennym i niezależnym od Związku Radzieckiego. Wraz z przemianami rozpoczął się niezwykle skomplikowany proces – transformacja ustrojowa. Gruntownej przebudowy wymagał bowiem zarówno system gospodarczy, jak i polityczny państwa. Najważniejszym zadaniem, którego wykonanie przybliżało do urzeczywistnienia tych celów, było uchwalenie nowej ustawy zasadniczej. Za jego realizację odpowiadało wybrane 8 i 9 czerwca 1990 r. Zgromadzenie Federalne, które kontynuowało rozpoczętą w listopadzie 1989 r. pracę nad nową konstytucją. Główną rolę w ówczesnym Parlamencie odgrywało Forum Obywatelskie (związane z Kartą 773 , dawna opozycja), którego jednym z celów działalności było propagowanie oraz urzeczywistnienie idei praw człowieka w nowo tworzonym porządku prawnym. Stanowisko to znalazło swoje odzwierciedlenie w treści uchwalonej przez Zgromadzenie Federalne Czeskiej i Słowackiej Republiki Federacyjnej w dniu 9 stycznia 1991 r. ustawy konstytucyjnej Karty Podstawowych Praw i Wolności (dalej jako Karta4) . Jednocześnie określono termin dostosowania porządku prawnego państwa do jej postanowień na dzień 31 grudnia 1991 r. Akty prawne, które po tym terminie nie zostały odpowiednio zmienione, przestały obowiązywać5.

Istotnym etapem transformacji ustrojowej było uchwalenie przez Zgromadzenie Federalne w dniu 25 listopada 1992 r. ustawy konstytucyjnej, która to z dniem 31 grudnia 1992 r. zakończyła byt jednego państwa – Czechosłowacji. Następnie 16 grudnia tego r. Czeska Rada Narodowa uchwaliła Konstytucję Republiki Czeskiej6. Równocześnie uchwałą Prezydium Czeskiej Rady Narodowej ogłoszono, że Karta Podstawowych Praw i Wolności stanowi część porządku konstytucyjnego Republiki7. Deklaracja ta zawarta została również w treści samej konstytucji, pośród zasad podstawowych oraz przepisów przejściowych i końcowych.

II. Wiadomości wstępne

Zanim przejdziemy do szczegółowego omówienia problematyki Karty Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej – w celu właściwego zrozumienia treści niniejszego artykułu przez część naszych czytelników nieposiadających przygotowania prawniczego – wyjaśnić należy kilka podstawowych zagadnień związanych z tematyką praw człowieka. Zacznijmy więc od fundamentalnej kwestii, czyli odpowiedzi na pytanie – czym w ogóle są prawa człowieka? Jest to bowiem pojęcie wieloznaczne, które do dnia dzisiejszego nie zostało jednoznacznie określone. Przyjmijmy za Wiktorem Osiatyńskim, iż prawa człowieka „są to powszechne prawa moralne o charakterze podstawowym, przynależne każdej jednostce w jej kontaktach z państwem. Pojęcie praw człowieka opiera się na trzech tezach: po pierwsze, że każda władza jest ograniczona; po drugie, że każda jednostka posiada sferę autonomii, do której nie ma dostępu żadna władza; po trzecie, że każda jednostka może domagać się od państwa ochrony jej praw8”. Charakteryzując pojęcie praw człowieka, podkreślić należy, że mają one wertykalny charakter, tj. urzeczywistniają się w relacjach na linii państwo–jednostka. Wyjątkowo możemy rozpatrywać prawa człowieka w płaszczyźnie horyzontalnej, tj. w stosunkach między jednostkami lub jednostką a innym podmiotem nie będącym elementem aparatu państwa9.10

Kolejną kwestią wymagającą w tym miejscu wyjaśnienia jest wskazanie źródeł praw człowieka. Nie zagłębiając się w ten złożony temat, ograniczymy się do przywołania powszechnie przyjętego w tym zakresie poglądu, iż jest nim godność osobowa człowieka. Zgodnie z definicją przyjętą przez Marka Nowickiego: „Godność osobowa związana jest z samą istotą człowieczeństwa, wynika z faktu bycia człowiekiem, posiada ją i niemowlę, które niczego dobrego ani złego jeszcze w życiu nie dokonało, i największy zbrodniarz. Godność osobową należy odróżnić od godności osobistej, która jest pojęciem bliskim honorowi – na tę godność należy zapracować – rośnie, gdy postępujemy szlachetnie i prawo, można ją stracić, gdy postąpimy podle11”. Powyższa charakterystyka potwierdza stwierdzenie, że prawa człowieka są powszechne, przyrodzone, niezbywalne i nienaruszalne.

Współcześnie wyróżnia się trzy podstawowe grupy praw człowieka:

1. wolności i prawa osobiste
2. wolności i prawa polityczne
3. wolności i prawa społeczne, ekonomiczne i kulturalne

Prawa człowieka zaliczane do 1 i 2 grupy to tzw. prawa pierwszej generacji. Ich koncepcja genezą sięga XVII i XVIII wieku. Wolności i prawa społeczne, ekonomiczne i kulturalne to prawa drugiej generacji. Ich powstanie związane jest z rozwojem kapitalizmu w XIX wieku. Poza wymienionymi dwiema kategoriami, wskazuje się na istnienie tzw. praw trzeciej generacji (praw solidarnościowych, kolektywnych), które w przeciwieństwie do dwóch pierwszych mają charakter zbiorowy, przysługują grupom ludzi. Są konsekwencją rozwoju społeczeństw, wynikiem wspólnych dla całej ludzkości problemów i wyzwań, które pojawiły się w ostatnich dziesięcioleciach12. W ten sposób przedstawione generacje praw niejako odzwierciedlają triadę sformułowaną w okresie Rewolucji Francuskiej: Wolność – Równość – Braterstwo13.

Istota „wolności” zwanych „prawami negatywnymi” sprowadza się do powstrzymywania się państwa od ingerencji w sferę osobistą jednostki. Natomiast w przypadku „praw” (osobistych, politycznych, społecznych), czyli tzw. „praw pozytywnych”, na państwie ciąży obowiązek działania wobec jednostek, z którymi skorelowane jest roszczenie o ich realizację. Na tym tle rysuje się granica pomiędzy prawami „pierwszej” i „drugiej” generacji. W przypadku praw politycznych obowiązek państwa polega na zaspokojeniu określonego roszczenia jednostki, natomiast w przypadku praw społecznych, ekonomicznych i kulturalnych – sprowadza się jedynie do podjęcia działań na jej rzecz. Prawa drugiej generacji regulowane są normami o charakterze programowym, nakazującym państwu podjęcie starań w celu osiągnięcia zakładanego przez nie rezultatu.14

Klasyfikacja praw w ramach każdej generacji przebiega według różnorodnych kryteriów. I tak z uwagi na możliwość ich sądowego dochodzenia, prawa społeczno-ekonomiczne w doktrynie dzielone są na: egzekwowalne sądowo (np.: prawo do wykształcenia, wolności zatrudnienia, bezpiecznych warunków pracy, opieki lekarskiej i ubezpieczeń społecznych) oraz nieegzekwowalne (m.in.: opieka zdrowotna, prawo do wykształcenia powyżej podstawowego poziomu)15.

Ponadto wyróżnić możemy prawa o charakterze materialnym oraz proceduralnym, choć podział nie w każdym przypadku ma jednolity charakter. Prawami materialnymi są prawa i wolności, które przysługują człowiekowi, np. prawo do życia, prawo do prywatności, wolność słowa czy wolność wyznania. Natomiast prawa proceduralne (pełniące funkcję gwarancyjną) – są to instytucje, dzięki którym jednostka może domagać się egzekwowania przestrzegania przysługujących jej praw i wolności przez państwo. Nieostrość tego podziału wynika z faktu, iż jedno prawo ma dwojaki charakter. Przykładem może być prawo do sądu, które może mieć charakter materialny (np. gdy obywatel wytacza powództwo przeciwko innemu obywatelowi), jak i proceduralny (gdy obywatel występuje do sądu przeciwko organowi, który wydając bezprawną decyzję, naruszył jego prawa)16.

Na zakończenie części wprowadzającej wspomnieć należy o granicach zakresu praw podstawowych. Są one zakreślone w dwojaki sposób: przez wskazanie formy (podstawy prawnej) ograniczenia oraz podstawy merytorycznej. Podstawą prawną (formą) ograniczeń może być jedynie ustawa – podstawowy akt prawa stanowionego pochodzący od organu przedstawicielskiego narodu (w państwach o ustrojach demokratycznych jest nim Parlament). Ograniczenia merytoryczne są z kolei wprost wskazane w konstytucjach bądź aktach prawa międzynarodowego. Do przykładowych należą: prawa innych osób, bezpieczeństwo państwa, moralność, zdrowie i porządek publiczny, ochrona środowiska etc. Nie oznacza to oczywiście, że ustawodawca ma pełną swobodę ingerencji w głąb praw podstawowych. Są pewne prawa, których w żadnych okolicznościach nie można ograniczyć. Są to: godność, życie, humanitarne traktowanie, dostęp do sądu, dobra osobiste, wolność sumienia i religii, prawa do wnoszenia petycji, prawa rodziny i prawa dziecka. Przesłanki, których zajście umożliwia państwu wprowadzania ograniczeń praw i wolności człowieka, związane są z tzw. zasadą proporcjonalności (np.: art. 31 ust. 3 polskiej konstytucji)17. Do kryteriów oceny dopuszczalności ograniczeń zaliczamy:

1. aby podjęte środki (ograniczenia) były skuteczne do realizacji założonego celu (zasada przydatności)
2. aby spośród możliwych środków działania wybrać ten, który jest najmniej uciążliwy dla jednostki (zasada konieczności)
3. aby stopień uciążliwości dla jednostki pozostawał w odpowiedniej proporcji do wartości celu, którego realizacji dane ograniczenie ma służyć (zasada proporcjonalności sensu stricto). To ograniczenie wymaga zatem „ważenia” dwóch dóbr: dobra poświęcanego poprzez ustanowienie danego ograniczenia oraz dobra, które dane ograniczenie ma chronić18.
4. ograniczenia te muszą być zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego. Kontrolą przestrzegania zaistnienia kryteriów wynikających z zasady proporcjonalności zajmują się niezawisłe sądy – zarówno krajowe, jak i międzynarodowe.

W tym miejscu warto dodać, że orzecznictwo sądowe oraz nauka prawa wielu państw wypracowały tzw. zasadę respektowania nienaruszalności istoty praw podstawowych. Sprowadza się ona do zakazu ograniczania praw w stopniu, który uniemożliwiałby korzystanie z nich. Stosowanie tego wymogu ma charakter intuicyjny. „W tym celu należy w szczególności zbadać, czy wartości znajdujące się u podstaw prawa są nadal chronione w wystarczającym stopniu i czy dane prawo nadal wypełnia funkcje, które mu są przypisywane19”.

III. Karta Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej – analiza treści

Pobieżna lektura aktu pozwala na stwierdzenie, że Karta bardzo wyraźnie nawiązuje do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku20 oraz konwencji międzynarodowych, np. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 roku21, czy Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka ONZ z 1966 roku22. Jej postanowienia nie odbiegają również zbytnio od rozwiązań przyjętych w konstytucjach innych państw europejskich.

W Karcie uregulowane zostały zarówno „prawa”, jak i „wolności”. Nie odniesiono się w zasadzie do kwestii obowiązków obywateli. Przyjęto zatem rozwiązanie charakterystyczne dla wielu posocjalistycznych aktów prawnych o randze konstytucyjnej, które zdecydowanie wysuwają na plan pierwszy znaczenie praw i wolności. Podobne do czeskich rozwiązania odnaleźć można w albańskim prawie konstytucyjnym z 31 marca 1992 roku, którego problematyka znalazła swoje miejsce w Karcie Praw, bądź w słowackiej konstytucji z 15 września 1992 r. W treści ostatniego z powołanych aktów prawnych stwierdzono, iż obowiązki mogą zostać nałożone wyłącznie na podstawie i w granicach prawa oraz w sposób zgodny z fundamentalnymi prawami i wolnościami23 (podobny przepis znajduje się w Karcie Republiki Czeskiej, o czym mowa będzie poniżej).

Karta Praw Podstawowych i Wolności składa się z preambuły oraz sześciu rozdziałów: I – Postanowienia ogólne, II – Prawa człowieka i podstawowe wolności, III – Prawa mniejszości narodowościowych i etnicznych, IV – Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, V – Prawo do ochrony sądowej i innej ochrony prawnej, VI – Postanowienia ogólne. W jej treści odnajdujemy więc prawa należące zarówno do pierwszej, jak i drugiej generacji.

a) Preambuła

W Preambule Karty nawiązano do koncepcji praw natury – podkreślono nienaruszalność przyrodzonych praw człowieka i obywatela. Odwołano się do powszechnie obowiązujących ludzkich oraz demokratycznych i samorządowych tradycji narodowych. Pamiętając, że podstawowe prawa i wolności człowieka były łamane, wyrażono nadzieję na ich zagwarantowanie w przyszłości. Uznano prymat ustawy jako źródła prawa.

b) Rozdział I – Postanowienia ogólne

Rozdział I Karty statuuje zasadę równości i godności w realizacji swoich praw. Art. 1 wyraża zasadę, iż podstawowe prawa i wolności człowieka są niezbywalne, nieprzedawnialne oraz nienaruszalne. Podkreślono, że Republika Czeska oparta jest na wartościach demokratycznych. Pluralistyczny charakter państwa ma zapewniać zakaz dominacji jednej ideologii bądź wyznania religijnego (art. 2 ust. 1). Do pozostałych gwarancji państwa prawnego (choć wprost nie zostały tak nazwane) zaliczono m.in.: ograniczenie wykonywania władzy obowiązującym prawem (działanie organów państwowych w granicach prawa, tylko na podstawie przepisów rangi ustawowej – art. 2 ust. 2) oraz „wolność czynienia” każdemu wszystkiego, co nie jest prawnie zakazane (art. 2 ust. 3)24. Jednocześnie nikt nie może być zmuszany do tego, czego ustawa wyraźne mu nie nakazuje (art. 2 ust. 3 in fine).

Podstawowe prawa i wolności są gwarantowane każdemu – bez względu na płeć, rasę, kolor skóry, język, wiarę i religię, poglądy polityczne i inne, pochodzenie narodowe i społeczne, przynależność do mniejszości narodowej lub etnicznej, majątek urodzenie lub pozycję (art. 3 ust. 1). Każdy ma prawo do deklarowania swojej narodowości. Nikt nie może wpływać na decyzję jednostki, konsekwencją tego jest statuowany w art. 3 ust. 2 zakaz wynaradawiania25. Nie jest dopuszczalne pozbawienie jednostek prawa do korzystania z ich praw i wolności.

W artykule 4 przewidziano możliwość narzucania na jednostki obowiązków tylko w drodze aktu rangi ustawowej, uwzględniając przysługujące im prawa i wolności. W tym samym przepisie uregulowano również bardzo istotną kwestię, jaką jest możliwość ograniczenia lub wyłączenia praw człowieka i obywatela. Ponieważ zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w części wstępnej niniejszego artykułu, w tym miejscu ograniczymy się do enumeratywnego wyliczenia przesłanek ograniczeń wynikających z powołanego przepisu Karty. I tak:

1. ograniczenia te muszą być wprowadzane na zasadach określonych w Karcie
2. należą do tzw. materii ustawowej (art. 4 ust. 2)26
3. powinny obowiązywać jednakowo w sytuacjach tego samego rodzaju, po spełnieniu warunków przewidzianych w przepisach (art. 4 ust. 3)
4. ograniczenia nie mogą naruszać istoty i charakteru praw i wolności (art. 4 ust. 4).
5. mogą służyć realizacji jedynie określonym w Karcie – przy omawianiu poszczególnych praw i wolności – celom (art. 4 ust. 4 in fine).

c) Rozdział II – Prawa człowieka i podstawowe wolności

Artykuł 5 statuuje zasadę, że zdolność do bycia podmiotem praw (głównie praw i wolności osobistych) przysługuje każdemu człowiekowi bez względu na to, czy jest obywatelem Republiki Czeskiej. Przyjęta regulacja nawiązuje wyraźnie do koncepcji praw natury27. Artykuł 6 z kolei gwarantuje każdemu prawo do życia, które jako jedno z fundamentalnych praw człowieka podlega ochronie jeszcze przed narodzeniem (art. 6 ust. 1). Dopiero uznanie tego prawa umożliwia zagwarantowanie i realizację pozostałych. Zgodnie z postanowieniami Karty, nikt nie może być pozbawiony życia, chyba że nastąpi w związku z działaniem, które w myśl ustawy nie jest karalne (art. 6 ust. 4). W omawianym artykule ustawodawca wyraźnie wskazał, że kara śmierci jest niedopuszczalna (art. 6 ust. 3)28.

Artykuł 7 gwarantuje każdej osobie nietykalność oraz prawo do prywatności. Wolność od tortur została określona jako zakaz torturowania oraz poddawania okrutnemu, poniżającemu i nieludzkiemu traktowaniu lub karze.

W treści artykułu 8 wskazano przypadki, w których można człowieka pozbawić wolności osobistej. Może to nastąpić jedynie z przyczyn i w trybie określonym ustawą. Zatrzymanemu muszą każdorazowo zostać przedstawione zarzuty, musi zostać przesłuchany i najpóźniej w ciągu 24 godzin uwolniony lub przekazany do dyspozycji sądu. W ciągu 24 godzin od momentu przekazania sąd powinien przesłuchać zatrzymanego i podjąć decyzje o jego dalszych losach (zwolnieniu lub aresztowaniu). Reasumując – maksymalny czas pozbawienia wolności bez decyzji sądu wynosi 48 godzin (w Polsce, zgodnie z przepisem art. 41 konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. – 72 godziny). Uwięzienie może nastąpić tylko z przyczyn i na czas określony w ustawie, na podstawie wyroku sądu. Uregulowano również kwestię umieszczenia i przetrzymywania osoby w zakładzie opieki zdrowotnej wbrew jej woli. W przypadku zatrzymania osoby z tej przyczyny należy w ciągu 24 godzin powiadomić sąd. Ten z kolei – w ciągu maksymalnego terminu 7 dni – podejmuje decyzję o zwolnieniu lub umieszczeniu osoby w placówce leczniczej.

Z treści Karty wynika zakaz pracy przymusowej (art. 9). Z zakresu tego pojęcia wykluczone zostały: prace nakazane zgodnie z ustawą osobom pozbawionym wolności oraz takim, wobec których wykonywana jest inna kara zastępująca karę pozbawienia wolności. Pracą przymusową nie jest służba wojskowa (oraz służba zastępcza), a także praca, która towarzyszy wystąpieniu klęski żywiołowej, katastrofy lub innego nadzwyczajnego stanu. Za pracę przymusową nie uznaje się również czynności nakazanych ustawą, mających na celu ochronę zdrowia, życia lub praw innych osób.

Każdy ma zagwarantowane prawo do ochrony przed nieuprawnioną ingerencją w jego życie prywatne i rodzinne (art. 10 ust. 1). Zakazane jest również nieuprawnione gromadzenie, upowszechnianie lub inne wykorzystanie informacji o osobie (art. 10 ust. 2).

W Karcie szeroko uregulowano kwestie związane z prawem własności. W artykule 11 ust. 1 wskazano, że prawo to przysługuje każdemu, jego zakresu nie można regulować ze względu na podmiot. Każdemu przysługuje prawo dziedziczenia. W treści art. 11 ust. 2 odniesiono się do kwestii majątku państwowego i samorządowego. Przepis ten odsyła w tej materii do ustawowych regulacji prawa krajowego określających składniki mienia, które mogą pozostawać w wyłącznej dyspozycji państwa, gmin lub określonych osób prawnych w celu realizacji potrzeb całego społeczeństwa, rozwoju gospodarki narodowej oraz interesu publicznego. Powołany przepis zawiera jednocześnie zastrzeżenie, zgodnie z którym ustawa może stanowić, iż określone składniki majątkowe mogą być własnością wyłącznie obywateli lub osób prawnych posiadających miejsce pobytu w Republice Czeskiej (art. 11 ust. 2 in fine). Prawo własności nie jest prawem absolutnym, nie może być bowiem wykonywane ze szkodą dla zdrowia ludzkiego i środowiska naturalnego oraz nie może naruszać praw innych osób albo interesów ogólnych (art. 11 ust. 3).

Artykuł 12 gwarantuje nietykalność mieszkania – zarówno wkroczenie, jak i rewizja możliwe są tylko w związku z toczącym się postępowaniem karnym i na podstawie pisemnego, uzasadnionego nakazu sądu. Przesłanki te muszą zachodzić kumulatywnie (jednocześnie). Naruszenie nietykalności mieszkania jest możliwe w przypadku, gdy przepis ustawy tak stanowi, jest to konieczne w demokratycznym społeczeństwie w celu ochrony życia, zdrowia, praw i wolności innych osób lub dla zażegnania poważnego niebezpieczeństwa dla bezpieczeństwa i porządku publicznego (art. 12 ust. 3).

Kolejny artykuł (art. 13) dotyczy tajemnicy korespondencji, innych dokumentów, a także pośrednio – informacji przekazywanych przez telefon, telegraf itd. Ingerencja państwa jest dopuszczalna tylko w przypadkach i na zasadach określonych w ustawie.

W artykule 14 ust. 1 zagwarantowano wolność przemieszczania się i pobytu. Jej ograniczenie jest możliwe jedynie w przypadkach określonych w ustawie, gdy jest to niezbędne dla bezpieczeństwa państwa, utrzymania porządku publicznego, ochrony zdrowia, ochrony praw i wolności innych osób, zaś na wyznaczonych terenach – ochrony przyrody (art. 14 ust. 2).

Obywatelom Republiki Czeskiej zapewniono prawo do swobodnego wjazdu na teren państwa, ustanawiając jednocześnie zakaz zmuszania do opuszczenia kraju (art. 14 ust. 4). Wydalenie cudzoziemca z kolei jest możliwe tylko w przypadkach określonych w ustawie (art. 14 ust. 4).

W artykule 15 ust. 1 zagwarantowano wolność poglądów, sumienia i wyznania. Nikomu nie można narzucać religii, ani zmuszać do jej zmiany. Zgodnie z treścią powołanego artykułu – nikt nie może być zmuszony do wykonywania służby wojskowej, jeśli jest to niezgodne z jego sumieniem lub z jego wyznaniem religijnym. W ust. 2 przedmiotowego artykułu zagwarantowano wolność prowadzenia badań naukowych i działalności artystycznej.

Każdy ma prawo do swobodnego uzewnętrzniania swojej religii lub wiary, zarówno indywidualnie, jak i wspólnie z innymi, prywatnie lub publicznie, poprzez modlitwy, nauczanie, uczestniczenie w praktykach religijnych i obrzędach (art. 16 ust. 1). Kościół i związki wyznaniowe mają zagwarantowaną autonomię, mogą ustanawiać wewnętrznie obowiązujące akty normatywne, powoływać swoje organy i duchownych oraz tworzyć zakonne i inne instytucje, niezależne od organów państwowych (art. 16 ust. 2). Kwestia nauczania religii w szkołach państwowych została pozostawiona regulacji ustawowej (art. 16 ust. 3). Ograniczenie wolności religijnej może nastąpić jedynie w drodze ustawy, w przypadku gdy jest to niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w celu ochrony bezpieczeństwa publicznego i porządku, zdrowia oraz obyczajności lub praw i wolności innych osób (art. 16 ust. 4).

d) Rozdział III – Prawa polityczne

Prawa polityczne nie zostały uregulowane zbyt szeroko. Duże znaczenie w związku z tym odgrywa artykuł 22, w treści którego zapewniono, że ustawowa regulacja wszystkich politycznych praw i wolności, ich wykładnia i stosowanie muszą umożliwiać oraz chronić swobodną konkurencję sił politycznych.

W rozdziale III w pierwszej kolejności zagwarantowano wolność słowa i prawo do informacji (art. 17 ust. 1). Zgodnie z przepisami Karty każdy ma prawo do wyrażania swoich poglądów słownie, na piśmie, w druku, na obrazie, a także w inny dostępny sposób. Każdemu zapewniono możliwość poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania idei i informacji, bez względu na granice państwowe, zabroniono cenzury (art. 17 ust. 2 i 3). Prawa te mogą być ograniczone jedynie przez ustawę, jeśli jest to w demokratycznym społeczeństwie niezbędne dla ochrony praw i wolności innych osób, bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, ochrony zdrowia publicznego i obyczajności (art. 17 ust. 4). Ponadto na organy państwowe i organy samorządu terytorialnego nałożono obowiązek udzielania w stosowny sposób informacji o swej działalności, którego szczegółowy tryb określa ustawa (art. 17 ust. 3).

Kolejny artykuł Karty zapewnia prawo petycji (które funkcjonowało na ziemiach czeskich od 1867 r.29), uprawniające do zwracania się indywidualnie lub wspólnie z innymi – do organów państwowych lub organów samorządu terytorialnego z żądaniami, wnioskami i skargami w sprawach dotyczących publicznego lub społecznego interesu (art. 18 ust. 1). Ograniczenia korzystania z tego prawa sprowadzają się do zakazu naruszania treścią petycji niezawisłości sądu oraz wzywania za jej pomocą do naruszenia podstawowych praw i wolności (art. 18 ust. 2 i 3).

W artykule 19 zagwarantowano prawo do pokojowego gromadzenia się, które nie może zostać uzależnione od zezwolenia administracji publicznej (art. 19 ust. 2 in fine). Jednakże istnieje możliwość ustawowego ograniczenia zgromadzeń w miejscu publicznym, jeżeli zachodzą takie przesłanki, jak: konieczność podjęcia czynności niezbędnych w demokratycznym społeczeństwie dla ochrony praw i wolności innych osób, ochrony porządku publicznego, zdrowia, obyczajności, majątku lub ze względu na bezpieczeństwo państwa (art. 19 ust. 2).

Prawo zrzeszania się ma w Karcie bardzo szeroki zakres. Obejmuje ono przysługujące każdemu prawo organizowania się wraz z innymi w związki, stowarzyszenia bądź inne zrzeszenia. Prawo tworzenia partii politycznych zostało zastrzeżone tylko obywatelom Republiki Czeskiej (art. 20 ust 1 i 2). Wykonywanie tych praw podlega ograniczeniu ustawowemu w sytuacjach, w których jest to niezbędne w demokratycznym społeczeństwie dla ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, zapobiegania czynom karalnym lub dla ochrony praw i wolności innych osób (art. 20 ust. 3). Partie polityczne i ruchy polityczne, jak również inne zrzeszenia są niezależne od państwa (art. 20 ust. 3).

Kolejnym uprawnieniem przysługującym tylko obywatelom jest zapewnienie im możliwości udziału w zarządzaniu sprawami publicznymi. Prawo to może być przez nich realizowane bezpośrednio lub pośrednio, poprzez wolne wybory swoich przedstawicieli, odbywające się w terminach nieprzekraczających określonego w ustawie czasu trwania kadencji (art. 21 ust. 1 i 2). Wybory są powszechne, równe, tajne; szczegółowe warunki określa ustawa (art. 21 ust. 3). Również jedynie obywatelom przysługuje jednakowe prawo do pełnienia funkcji publicznych (art. 21 ust. 4).

Istotnym prawem przyznanym obywatelom jest przewidziane w artykule 23 prawo do oporu wobec każdego, kto naruszałby demokratyczny porządek praw człowieka i wolności przyjęty w Karcie. Prawo to aktualizuje się wtedy, gdy nie jest możliwe skuteczne zastosowanie środków ustawowych (w szczególności przewidzianych w konstytucji).

e) Rozdział III – Prawa mniejszości narodowościowych i etnicznych

Postanowienia dotyczące mniejszości narodowych znalazły się w odrębnym rozdziale Karty. Na rozwiązanie takie niewątpliwie wpływ miał fakt, iż była ona tworzona dla wielonarodowego państwa, jakim była Czechosłowacja (dzisiaj mniejszości narodowe w Czechach też są liczne – stanowią około 10% ludności)30. Artykuł rozpoczynający przedmiotowy rozdział wprowadza zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność do jakiejkolwiek mniejszości narodowościowej lub etnicznej (art. 24). Obywatelom należącym do mniejszości zapewnia się możliwość wszechstronnego rozwoju, w tym m.in.: prawo do rozwijania własnej kultury, rozpowszechniania i otrzymywania informacji w języku macierzystym i tworzenia zrzeszeń narodowościowych, co szczegółowo reguluje ustawa (art. 25 ust. 1). Ponadto postanowienia Karty gwarantują członkom mniejszości prawo do pobierania nauki, używania własnego języka w stosunkach urzędowych oraz prawo do uczestnictwa w podejmowaniu decyzji dotyczących mniejszości narodowościowych i etnicznych (art. 25 ust. 2). Podkreślić należy, że prawa mniejszości narodowych zostały ukształtowane jako prawa indywidualne. Przysługują bowiem poszczególnym obywatelom należącym do mniejszości narodowych lub etnicznych, a nie całym grupom mniejszościowym31. W czeskiej doktrynie prawa podkreśla się, iż podobne prawa przysługiwały mniejszościom narodowościowym w okresie międzywojennym. Regulacja zawarta w konstytucji z 1920 r. była jednak bardziej szczegółowa (np. przewidywała pokrywanie niektórych wydatków mniejszości ze środków publicznych)32.

f) Rozdział IV – Prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne

Należy zauważyć, że prawa społeczno-ekonomiczne zostały uregulowane przez większość nowych ustaw zasadniczych państw Europy Środkowo-Wschodniej (wzorowano się na rozwiązaniach istniejących w tym zakresie w krajach zachodnich). Poza Kartą Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej m.in.: Konstytucja Słowacji oraz Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. wprowadziły odrębne rozdziały dotyczące praw ekonomicznych, społecznych i kulturalnych, a także prawa do ochrony środowiska i dziedzictwa kulturalnego33. Prawa te, jak wspomniano we wstępnej części artykułu, należą do tzw. „praw relatywnych”, czyli takich, których realizacja zależy od materialnych środków państwa (z tego powodu w Karcie nie gwarantuje się np. prawa do pracy)34. Większość z powołanych praw drugiej generacji (enumeratywnie wskazana) jest egzekwowalna tylko w granicach wyznaczonych przez prawo uchwalone w celu ich wykonania. De facto więc ich realizację pozostawiono w gestii ciał ustawodawczych35.

Karta gwarantuje prawo do swobodnego wyboru i przygotowania do zawodu oraz do podejmowania, wykonywania działalności gospodarczej (art. 26 ust. 1); ograniczenia w tym zakresie mogą zostać wprowadzone jedynie przepisami rangi ustawowej (art. 26 ust. 2). Państwo ma obowiązek wspierać materialnie obywateli, którzy nie są w stanie zaspokoić swoich życiowych potrzeb (art. 26 ust. 3). Przewidziano możliwość odrębnej regulacji w drodze ustawy kwestii wykonywania zawodów i prowadzenia działalności przez cudzoziemców (art. 26 ust. 4).

Zagwarantowano wolność tworzenia stowarzyszeń mających na celu ochronę gospodarczych i socjalnych interesów (art. 27 ust. 1). Organizacje zawodowe powstają w sposób niezależny od państwa. Zarówno ograniczenie ich liczby, jak i uprzywilejowanie niektórych z nich w danym przedsiębiorstwie lub w sektorze, jest niedozwolone (art. 27 ust. 2). Działalność organizacji i stowarzyszeń – wskazanych art. 27 ust. 1 – może podlegać ograniczeniom przewidzianym w ustawie, gdy jest to niezbędne w demokratycznym społeczeństwie dla ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego lub praw i wolności innych osób (art. 27 ust. 3). Pracownikom zagwarantowano prawo do strajku na zasadach określonych w ustawie, zaznaczając, że nie przysługuje ono sędziom, prokuratorom, członkom sił zbrojnych i członkom sił bezpieczeństwa (art. 27 ust. 4). Wysokość sprawiedliwego wynagrodzenia za pracę oraz zadowalających warunków pracy zostaną określone przepisami rangi ustawowej (art. 28).

Państwo otacza silniejszą opieką kobiety, młodocianych i osoby zdrowotnie upośledzone. Zapewnia się im bowiem zwiększoną ochronę zdrowia przy pracy oraz szczególne warunki pracy (art. 29 ust. 1). Ponadto młodociani i osoby zdrowotnie upośledzone mają prawo do szczególnej ochrony stosunków pracy oraz do pomocy w przygotowaniu do zawodu (art. 29 ust. 2).

Obywatelom zagwarantowano prawo do odpowiedniego materialnego zabezpieczenia na starość, w przypadku niezdolności do pracy oraz utraty żywiciela (art. 30 ust. 1). Z kolei każdy, kto znajdzie się w niedostatku materialnym, ma prawo otrzymać od państwa pomoc niezbędną do zapewnienia minimum egzystencji. Prawo to przysługuje bez względu na przynależność narodową (art. 30 ust. 2). Wszyscy objęci są ochroną zdrowia; obywatelom dodatkowo zapewnia się ją bezpłatnie na podstawie powszechnego ubezpieczenia (art. 31).

Macierzyństwo i rodzina znajdują się pod specjalną ochroną. Szczególną ochroną objęto dzieci i młodocianych oraz kobiety ciężarne (art. 32 ust. 1). Ostatnim z wymienionych zapewnia się szczególną opiekę, ochronę stosunku pracy i właściwe warunki pracy (art. 32 ust. 2). Podkreślono również, że dzieci narodzone w małżeństwie i poza małżeństwem mają równe prawa (art. 32 ust. 3). Dzieciom zapewniono prawo do rodzicielskiego wychowania i opieki (art. 32 ust. 4). Jedynie na podstawie orzeczenia sądu (wydanego na podstawie przepisów ustawowych) istnieje możliwość ograniczenia praw rodzicielskich oraz odłączenia nieletnich dzieci od rodziców wbrew ich woli (art. 32 ust. 4 in fine). Rodzice, którzy sprawują opiekę nad dziećmi, mają prawo do pomocy ze strony państwa (art. 32 ust. 3).

Każdemu przyznano prawo do nauki, która jest obowiązkowa do osiągnięcia wieku określonego w ustawie (art. 33 ust. 1). Obywatelom przysługuje prawo do bezpłatnej nauki w szkołach podstawowych i średnich, zaś w zależności od zdolności obywatela oraz możliwości państwa – również w szkołach wyższych (art. 33 ust. 2). Studenci, na zasadach określonych w ustawie, mogą liczyć na pomoc materialną ze strony państwa (art. 33 ust. 4). Wyniki twórczej pracy umysłowej objęte są ochroną ustawy (art. 34 ust. 1). Prawo dostępu do dóbr kultury Karta pozostawia do uregulowania ustawowego (art. 34 ust. 2).

Każdy ma prawo do korzystania ze środowiska naturalnego, jak również do pełnej informacji o jego stanie (art. 33 ust. 1 i 2). Niedozwolone jest wykonywanie praw, które narażałoby na niebezpieczeństwo lub powodowałoby szkodę w środowisku naturalnym lub zagrażałoby pamiątkom kultury (art. 35 ust. 3).

g) Rozdział V – Prawo do ochrony sądowej i innej ochrony prawnej

Zagadnieniu dotyczącemu szeroko pojętemu prawu do sądu poświęcono odrębny rozdział Karty36. W artykule 36 zagwarantowano każdemu prawo do określonego w ustawie postępowania przed niezawisłym i bezstronnym sądem bądź innym organem (art. 36 ust. 1). Przewidziano również kontrolę sądową decyzji administracyjnych (art. 36 ust. 2). W artykule 37 podkreślono, że każdemu przysługuje prawo do odmowy zeznań w sytuacji, gdy konsekwencją ich złożenia byłaby odpowiedzialność karna jego bądź bliskiej mu osoby (art. 37 ust. 1). Zagwarantowano równość stron postępowania (art. 37 ust. 3), z czym związanie jest zapewnienie każdemu prawa do pomocy prawnej w postępowaniu przed sądami, innymi organami państwowymi lub organami administracji publicznej (art. 37 ust. 2). Osoba, która nie posługuje się językiem, w którym toczy się postępowanie, powinna mieć zapewnioną pomoc tłumacza (art. 37 ust. 4).

Nikt nie może być pozbawiony dostępu do sądu (art. 38 ust. 1). Każdy ma prawo do jawnego i bez zbędnej zwłoki osądzenia swojej sprawy, po osobistym ustosunkowaniu się do wszystkich dowodów i zarzutów (art. 38 ust. 2). Jawność postępowania może być wyłączona tylko w przypadkach określonych w ustawie.

W kolejnych artykułach zawarto gwarancje rzetelnego postępowania karnego. W artykule 39 zawarto zasadę nullum crimen sine lege oraz nullum poena sine lege – tylko ustawa określa, jaki czyn jest przestępstwem i jaka grozi za niego kara. Podmiotem uprawnionym do orzekania o winie i wymiarze kary sprawcy czynu jest wyłącznie sąd (art. 40 ust. 1). Ust. 6 omawianego artykułu statuuje zasadę lex retro non agit – kwalifikacja czynu oraz wymiar kary ocenia się według ustawy obowiązującej w czasie, kiedy czyn został popełniony, chyba że regulacja późniejsza jest korzystniejsza dla sprawcy.

Kolejną gwarancją rzetelnego procesu wprowadzoną do Karty jest zasada domniemania niewinności. Stosownie do treści artykułu 40 ust. 2 – każdy, przeciwko komu toczy się postępowanie karne, uważany jest za niewinnego, dopóki wina nie zostanie mu udowodniona. Obwiniony ma zagwarantowane prawo do odmowy zeznań, którego nie może być pozbawiony w żaden sposób (art. 40 ust. 4). Nikt nie może być ścigany za czyn, za który był już prawomocnie osądzony lub uwolniony od oskarżenia (art. 40 ust. 5). Zasada ta nie wyłącza zastosowania nadzwyczajnych środków rewizyjnych zgodnie z ustawą (art. 40 ust. 5 in fine). Obwiniony powinien mieć zapewnioną możliwość przygotowania swojej obrony. Może bronić się osobiście lub za pośrednictwem ustanowionego przez siebie obrońcy. W przypadkach określonych w ustawach karnych możliwe jest przyznanie obwinionemu obrońcy z urzędu (art. 40 ust. 3).

Artykuł 36 ust. 3 gwarantuje każdemu prawo do odszkodowania za szkodę wyrządzoną niezgodnym z prawem orzeczeniem sądu, decyzją innego organu państwowego lub organu administracji publicznej albo nieprawidłowym postępowaniem urzędowym (art. 36 ust. 3).

h) Rozdział VI – Postanowienia ogólne

W rozdziale tym zawarto reguły interpretacyjne oraz zasady realizacji postanowień Karty. Ponadto wskazano, że ilekroć Karta posługuje się pojęciem „obywatel”, chodzi o obywatela państwa, natomiast cudzoziemcy korzystają z praw i wolności w niej zagwarantowanych, jeśli nie jest wyraźnie stwierdzone, że przysługują one tylko obywatelom (art. 42). Artykuł 43 umożliwia uzyskanie azylu przez cudzoziemców prześladowanych za korzystanie z politycznych praw i wolności (art. 43). Prawo to nie może być przyznane cudzoziemcowi, który działał niezgodnie z podstawowymi prawami człowieka i wolnościami (art. 43 in fine).

Jak podkreśla K. Skotnicki, niewątpliwie wadą Karty jest brak unormowania umożliwiającego bezpośrednie stosowanie jej postanowień, konsekwencją czego jest występowanie w jej treści licznych przepisów odsyłających. Ustawy będące źródłem odesłań pochodzą niekiedy z różnych okresów funkcjonowania państwa (wiele z czasów pomiędzy „aksamitną rewolucją”, a rozpadem Czechosłowacji), co dodatkowo rodzi trudności interpretacyjne37.

IV. Podsumowanie

Reasumując, warto raz jeszcze zwrócić uwagę na pewne charakterystyczne cechy Karty Praw i Wolności Republiki Czeskiej. Po pierwsze, treść Karty wyraźnie wzorowana jest na regulacjach międzynarodowych dotyczących praw człowieka – przede wszystkim na Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r. oraz Paktach Praw Człowieka ONZ z 1966 r. Po drugie, w treści Karty „odbija się” wielonarodowość społeczeństwa czeskiego oraz doświadczenia minionego okresu. Przejawia się to m.in.: w wydzieleniu rozdziału poświęconego mniejszościom narodowym, w zagwarantowaniu pluralizmu ideologicznego i religijnego (art. 2 ust. 1) oraz wyodrębnieniu rozdziału poświęconego ochronie sądowej i prawnej. Ponadto w treści Karty uregulowano prawa i wolności oraz prawa drugiej generacji przy jednoczesnym braku określenia obowiązków (co jest charakterystyczne dla większości dokumentów konstytucyjnych państw posocjalistycznych). Mimo wspomnianych – przy okazji omawiania rozdziału VI – niedociągnięć legislacyjnych (związanych z brakiem przepisów umożliwiających bezpośrednie stosowanie postanowień Karty), treść normatywną Karty należy ocenić wysoko. Niewątpliwie przyczyniła się do ukształtowania nowego, respektującego prawa człowieka ustroju Republiki Czeskiej. Znaczenie oraz rangę Karty potwierdza fakt, iż została włączona do porządku prawnego obu państw powstałych po rozpadzie federacji38.

---

1. Autorzy publikacji są absolwentami prowadzonych przez Instytut Nauk Prawnych PAN oraz Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka Studiów Podyplomowych „Prawa i wolności człowieka” (dawnej Szkoły Praw Człowieka).
2. Wydarzenia te, pozostające w związku z przemianami w Polsce, na Węgrzech i NRD (upadek muru berlińskiego), zapoczątkowane zostały 17 listopada 1989 r. manifestacją ku czci Jana Opletala, czeskiego studenta zamordowanego przez hitlerowców. Manifestacja odbywała się za zezwoleniem władz, z czasem jednak przekształciła się antykomunistyczną demonstrację, przeciwko której użyto siły. Zdarzenie to doprowadziło do fali manifestacji w całym kraju. Dalsze wypadki potoczyły się błyskawicznie: 19 listopada powstało Forum Obywatelskie – założone przez Wacława Havla jako ruch społeczno-polityczny na rzecz przemian, skupiający organizacje opozycyjne na czele z Kartą 77. Jego słowackim odpowiednikiem było założone 20 listopada w Bratysławie Społeczeństwo Przeciw Przemocy. Od 26 listopada prowadzone były rozmowy między przedstawicielami Forum a premierem rządu federalnego L. Adamcem. 27 listopada Forum ogłosiło swoje cele programowe w dokumencie „Czego chcemy”. 29 listopada uchylono zawarty w konstytucji zapis o kierowniczej roli partii komunistycznej, w grudniu natomiast ustąpiły dotychczasowe władze i utworzono rząd składający się w większości z działaczy Forum Obywatelskiego. Pod koniec grudnia 1989 r. na stanowisko przewodniczącego Zgromadzenia Federalnego został wybrany Aleksander Dubczek (cieszący się popularnością I sekretarz KC Komunistycznej Partii Czechosłowacji z okresu „Praskiej Wiosny”), na prezydenta zaś – Wacław Havel.
3. Karta 77 – ruch opozycyjny utworzony w grudniu 1976 r. W deklaracji ogłoszonej 1 stycznia 1977 r. jako „Oświadczenie Karty 77”, podpisanej przez 243 osoby, na plan pierwszy wysunięto działania na rzecz poszanowania praw człowieka. Sygnatariuszami Karty 77 byli m.in.: W. Havel, J. Hajek, J. Topol, J. Niemec, J. Dienstbier, U. Milan. Jej działacze przewodzili w 1989 r. tzw. „aksamitnej rewolucji”, a następnie utworzyli ugrupowania, które przejęły władzę i rozpoczęły transformację ustrojową. W Czechach było to Forum Demokratyczne, a na Słowacji – Społeczeństwo Przeciw Przemocy.
4. M. Kruk, Wstęp, [w:] Konstytucja Republiki Czeskiej z 16 grudnia 1992 roku, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994, s. 17-18.
5. M. Szczepaniak, [w:] M. Szczepaniak, S. Zyborowicz, Przebudowa ustroju politycznego na Węgrzech i w Czechosłowacji, Poznań 1995, s. 70-71.
6. Konstytucja weszła w życie 1 stycznia 1993 r.
7. Inaczej sytuacja wyglądała na Słowacji, gdzie włączono część postanowień Karty bezpośrednio do uchwalonej 1 września 1992 r. konstytucji. W Czechach adaptacja taka nie była możliwa z uwagi na towarzyszące temu zdarzeniu spory. W konsekwencji konstytucja nie reguluje podstawowych praw i wolności, odwołując się do w tym zakresie do Karty. Zastosowany zabieg sprawia, że postanowienia omawianego aktu normatywnego mają rangę konstytucyjną. Rozwiązanie takie rodzi pewne problemy interpretacyjne, gdyż niektóre postanowienia Karty i konstytucji pozostają w sprzeczności. Ponadto niektóre sformułowania są już – w związku z rozpadem Czechosłowacji – nieaktualne. Szerzej: K. Skotnicki, System konstytucyjny Czech, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000, s. 20.
8. Zob. W. Osiatyński, Historia i filozofia praw człowieka, tekst jest dostępny na stronie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, adres www: http://www.hfhrpol.waw.pl/Nprogram15.html.
9. Z. Hołda, [w:] J. Hołda, Z. Hołda, D. Ostrowska, J. A. Rybczyńska, Prawa człowieka. Zarys wykładu, Warszawa 2008, s. 11.
10. Działanie praw człowieka w płaszczyźnie horyzontalnej charakteryzuje się wieloma specyficznymi cechami. W normalnych warunkach nie istnieje potrzeba odwoływania się do nich, gdyż wystarczającą ochronę zapewniają normy prawa cywilnego i karnego (P. Sarnecki, Prawo konstytucyjne Rzeczpospolitej Polskiej, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2005, s. 90).
11. Zob. M. Nowicki, Co to są prawa człowieka?, tekst jest dostępny na stronie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, adres www: http://www.hfhrpol.waw.pl/Nprogram15.html.
12. Koncepcja praw trzeciej generacji została przedstawiona na wykładzie inaugurującym X Sesję Międzynarodowego Instytutu Praw Człowieka w Strasburgu w lipcu 1979 r. przez Karela Vasaka. Natomiast terminu „prawa trzeciej generacji” po raz pierwszy użył Dyrektor Generalny UNESCO Amadou-Mahtar M’Bow. Krytykował on państwa zachodnie za akcentowanie praw indywidualnych, przy jednoczesnym pomijaniu tych, które przysługują ludom i narodom . Specyfika praw trzeciej generacji polega na tym, że ich realizacja wymaga wspólnych i solidarnych działań całej społeczności międzynarodowej. Zalicza się do nich m.in. prawo do pokoju, prawo do czystego środowiska naturalnego, prawo do rozwoju czy prawo do międzynarodowej pomocy humanitarnej. Szerzej: L. Koba, R. Zydel, Zarys historii praw człowieka, [w:] Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, red. L. Koba i W. Wacławczyk, Warszawa 2009, s. 28-29.
13. R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 50.
14. Z. Hołda, [w:] J. Hołda, Z. Hołda, D. Ostrowska, J. A. Rybczyńska, Prawa człowieka…, s. 11-12.
15. Rett R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, Toruń 2000, 465-466.
16. M. Nowicki, Co to są…
17. W. Zakrzewski, [w:] Polskie prawo konstytucyjne, red. W. Skrzydło, Oficyna Wydawnicza VERBA, Lublin 2008, s. 152-153.
18. P. Sarnecki, Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2005, s. 98.
19. Ibidem, s. 99.
20. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 217 A (III), przyjęta i proklamowana 10 grudnia 1948 r. Tekst dostępny na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości pod adresem http://ms.gov.pl/prawa_czl_onz/prawa_czlow_2.php.
21. Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności otwarta do podpisu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. 1993 Nr 61 poz. 284-285). Tekst dostępny m.in na: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/005.htm.
22. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19 grudnia 1966 r. i Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (polskie teksty obu Paktów stanowią załącznik do Dz.U. 1977 r. Nr 38). Teksty dostępne na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości, adres www: http://ms.gov.pl/prawa_czl_onz/prawa_czlow_2.php.
23. Rett R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne…, 462-463.
24. K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 21.
25. Rozumiany jako zakaz zmuszania do porzucania/wyrzekania się własnej narodowości w celu asymilacji.
26. Mogą być wprowadzane wyłącznie w drodze ustawy.
27. Nadmienić należy, iż Republika Czeska jest sygnatariuszem Protokołu nr 6 do Konwencji o ochronie człowieka i podstawowych wolności, który dotyczy kary śmierci w czasie pokoju.
28. K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 23.
29. W czasie tworzenia Karty Czesi stanowili około 80% ludności Republiki Czeskiej. Poza nimi na terenie państwa mieszkali m.in.: Morawianie, Słowacy, Polacy, Niemcy, Ślązacy, Romowie, Węgrzy, Ukraińcy i Rosjanie. Wyodrębnienie narodowości śląskiej i morawskiej jest wynikiem deklaracji obywateli podczas spisu powszechnego, który miał miejsce 3 marca 1991 r. Istnienie tych narodowości – jako odrębnych od czeskiej – od początku było kwestią dyskusyjną. Ich językiem narodowym jest język czeski, ponadto trudno wyodrębnić różnice kulturowe pomiędzy tymi narodowościami. (K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 15). Obecnie Morawian i Ślązaków uważa się za Czechów, którzy łącznie z nimi stanowią 90% ludności. Na Słowacji natomiast sytuacja przedstawiała się następująco: 75% ludności stanowili Słowacy, 10% – Węgrzy, 10% – Romowie, 4% – Polacy, pozostałe mniejszości – ok. 1%.
30. J. A. Rybczyńska, [w:] B. Dziemidok, W. Paruch, A. Pawłowska, J. Regulska, J. Regulski, W. Sokół, K. Trembicka, Europa Środkowo-Wschodnia: region, państwa i społeczeństwa w czasie transformacji, red. J. A. Rybczyńska, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 47.
31. K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 24.
32. Rett R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne…, 467.
33. M. Szczepaniak, [w:] M. Szczepaniak, S. Zyborowicz, Przebudowa ustroju…, s. 70.
34. Rett R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne…, 467.
35. K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 25.
36. K. Skotnicki, System konstytucyjny…, s. 26.
37. J. A. Rybczyńska, [w:] Europa Środkowo-Wschodnia…, red. J. A. Rybczyńska, s. 47.