Miroslav Hroch Małe narody Europy

Tomasz Siewierski

Miroslav Hroch (ur. 1932) jest historykiem, profesorem na Uniwersytecie Karola w Pradze. Spektrum jego zainteresowań naukowych jest niezwykle szerokie. W jego dorobku znajdują się prace dotyczące wielu zagadnień i wielu epok. Jest autorem m.in. Historii Norwegii, biografii Olivera Cromwella, monografii W obronie grobu Chrystusa. Krzyżowcy w Lewancie napisanej wraz z żoną, Werą. Ta ostatnia praca ukazała się polskim tłumaczeniu w 1992 roku. Zajmował się również zagadnieniem inkwizycji. Światową sławę przyniosły mu badania nad tworzeniem się i rozwojem ruchów narodowych w poszczególnych państwach europejskich, które w swoich pracach prezentował w perspektywie komparatystycznej. W tym nurcie mieści się książka Małe narody Europy.

Niniejsza praca wydana została w serii „Zrozumieć Europę”, którą zaprojektował i której pierwszym redaktorem był Antoni Mączak. Losy tej serii, w której kolejne prace ukazują się po dziś dzień, są nieco skomplikowane. Warto jednak zwrócić uwagę, iż praca Hrocha była ostatnią z prac wydanych w serii według projektu zmarłego w 2003 roku Mączaka.

Małe narody Europy jest to praca popularnonaukowa, skierowana do szerokiego grona odbiorców. Oznacza to m.in. brak przypisów, bibliografię ograniczoną do podania podstawowej dla zagadnienia literatury. Nie odbiera to jednak książce ogromnej wartości poznawczej i ważnego miejsca w historiografii przedmiotu, jakim jest problematyka kształtowania się europejskich narodów.

W pierwszej części książki znajdziemy przede wszystkim podstawowe informacje dotyczące powstania małych narodów europejskich w monarchii habsburskiej (Węgrzy, Czesi, Słowacy, Słoweńcy, Chorwaci, Ukraińcy-Rusini), Imperium Rosyjskim (Finowie, Estończycy, Łotysze, Litwini, Ukraińcy, Białorusini), imperium osmańskim (Grecy, Serbowie, Bułgarzy, Macedończycy), Wielkiej Brytanii (Irlandczycy, Walijczycy i Szkoci), Królestwie Hiszpanii (Katalończycy, Baskowie, Galisjanie), Danii (Norwegia), Belgii (Flamandowie). Autor zwraca też uwagę na grupy etniczne, w których ruch narodowy praktycznie nie zaistniał (Bretończycy, Fryzowie, Serbowie Łużyccy). Jest też fragment poświęcony specyfice polskiej sytuacji, chociaż Hroch nie kwalifikuje Polaków do grupy małych narodów. Zwraca natomiast uwagę na fenomeny wyróżniające ich na tle europejskiej rzeczywistości, wskazuje również na procesy narodotwórcze, które wskazują na podobieństwo do dużych narodów.

Następnie autor przechodzi do ukazania w perspektywie porównawczej głównych problemów związanych z ruchami narodowymi. Celem tego zabiegu jest odpowiedź na dwa zasadnicze pytania. Pierwsze: „Kto właściwie był siłą narodowej agitacji, kto najaktywniej uczestniczył w ruchu narodowym, które środowisko było w poszczególnych ruchach narodowych najłatwiej narodowo mobilizowane?”. Drugie – to pytanie o program i cele ruchów narodowych przy uwzględnieniu warstwy społecznej ich uczestników. Tak więc przedstawione są tu takie zagadnienia, jak udział w ruchu narodowym szeroko rozumianej inteligencji (m.in. urzędnicy, wolne zawody, duchowieństwo, nauczyciele), szlachty, mieszczan, chłopów.

Część drugą stanowi przedstawienie teoretycznych zagadnień związanych z problematyką pracy. Autor wyjaśnia pojęcie „naród”, wskazując na trudności z jego jasnym zdefiniowaniem, oraz prezentuje dzieje jego rozumienia w ciągu dwóch ostatnich wieków. Zastanawia się również nad pojęciem „nacjonalizmu”. Przedstawia różne poglądy historyków, socjologów i antropologów kultury na to zjawisko i ich propozycje rozumienia tego terminu.

Trzecia i ostatnia część pracy Miroslava Hrocha zatytułowana jest Założenia i przyczyny formowania małych narodów. Ta część zaczyna się od refleksji nad genezą ruchu narodowego. Autor wskazuje na idee oświeceniowe jako tworzące klimat sprzyjający formowaniu się tożsamości narodowej. Omawia również kategorie tożsamości etnicznej i tożsamości regionalnej i ich udział w procesach narodotwórczych. Zwraca też uwagę na rolę aspektu historycznego, gdzie u podstaw formowania się narodu leżała pamięć o dawnej państwowości. Pisze jednak, że to zjawisko, szczególnie podkreślane przez autorów z terenów anglosaskich, nie miało decydującego znaczenia. Powstało przecież wiele nowoczesnych narodów, które nigdy w dziejach nie posiadały własnej państwowości. Autor zastanawia się również nad tworzeniem się dziejów narodu, wizji własnej przeszłości. Świadomość posiadania wspólnej przeszłości przez jakąś grupę etniczną z pewnością przyspieszała proces narodotwórczy. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że te procesy przypadają na wiek XIX, czyli czas, w którym nawiązanie do przeszłości miało szczególnie duże znaczenie. Obok aspektu historycznego Hroch omawia kwestię języka, który jako element etniczny odgrywał ważną rolę. Ostatni aspekt to szeroko rozumiane procesy modernizacyjne, które nastąpiły w czasie przechodzenia z ustroju feudalnego ku kapitalizmowi. Tu przedstawia przemiany w systemie politycznym i gospodarczym oraz w życiu społecznym. Pojawienie się ustrojów konstytucyjnych, rozwój społeczeństw obywatelskich, rewolucja przemysłowa, postęp w dziedzinie mediów, edukacji i komunikacji to istotne czynniki, które przyspieszały lub przynajmniej mogły przyspieszyć procesy narodotwórcze.

Książkę wieńczy bardzo zwięzłe przedstawienie elementów warunkujących powstanie małych narodów, oparte na podziale na te, bez których nowoczesne narody nie mogłyby zaistnieć, oraz te, które nie były konieczne, ale sprzyjały ich tworzeniu.

Książka Małe narody Europy doskonale wpisuje się w serię wydawnictwa Ossolineum. Nieduża, bo licząca 168 stron, napisana językiem zwięzłym, zrozumiałym i przystępnym spełnia kryteria pracy popularnonaukowej. Jednocześnie mamy tu do czynienia z doskonałym wykładem na najwyższym intelektualnym poziomie, pióra wybitnego znawcy tego problemu. Zwraca uwagę łatwość, z jaką posługuje się on komparatystyką. Doskonała znajomość obszernej literatury przedmiotu nie oznacza, iż praca naszpikowana jest nazwiskami i tytułami – ale mamy tu mistrzowski popis erudycji. Dlatego Małe narody Europy to obowiązkowa lektura nie tylko dla historyków, ale także politologów i socjologów.

• Miroslav Hroch, Małe narody Europy. Perspektywa historyczna, tłum. G. Pańko, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 2003, 168 s.